Trong suốt hơn nửa thế kỷ qua, bên cạnh việc khẳng định vị thế đầu tàu kinh tế, thành phố còn tạo dựng những dấu ấn văn hóa đặc sắc, phản ánh bản sắc riêng biệt của một đô thị mở, đa dạng và giàu sức sống.
Với nhiều người, nếu phải chọn một giá trị cốt lõi làm nên “tinh thần TPHCM”, đó chính là văn hóa nghĩa tình. Nhiều năm qua, tinh thần “tương thân tương ái” luôn được phát huy mạnh mẽ, đặc biệt trong những thời điểm khó khăn như thiên tai, dịch bệnh.
Những hình ảnh quen thuộc như “ATM gạo”, “siêu thị 0 đồng”, “bếp ăn yêu thương”, "bình nước miễn phí", các phong trào tình nguyện, hiến máu nhân đạo… đã trở thành biểu tượng đẹp của thành phố. Không chỉ dừng lại ở các hoạt động từ thiện, văn hóa nghĩa tình còn thể hiện trong lối sống cởi mở, hào sảng, sẵn sàng giúp đỡ người khác - một nét đặc trưng mà nhiều người khi đến thành phố đều cảm nhận rõ rệt. Chính yếu tố này đã góp phần tạo nên sức hút đặc biệt, khiến TPHCM không chỉ là nơi “đến để làm việc” mà còn là nơi “đến để sống và gắn bó”.
Song song đó, đời sống văn hóa - nghệ thuật của thành phố cũng vô cùng sinh động và phong phú. Trong hơn nửa thế kỷ, thành phố phát triển mạnh mẽ nhiều loại hình đa dạng: từ sân khấu cải lương, kịch nói, âm nhạc truyền thống đến các loại hình nghệ thuật đương đại như điện ảnh, nghệ thuật sắp đặt, biểu diễn đường phố...
Các lễ hội văn hóa như lễ hội áo dài, lễ hội âm nhạc Hò Dô, liên hoan phim quốc tế, các sự kiện văn hóa - du lịch thường niên… đã góp phần không nhỏ trong việc quảng bá hình ảnh thành phố. Đồng thời, hệ thống bảo tàng, thư viện, nhà hát… được đầu tư phát triển, tạo điều kiện cho người dân tiếp cận và hưởng thụ văn hóa.
Nhắc về những nét nổi bật nhất của văn học - nghệ thuật thành phố, chúng ta có rất nhiều điều muốn nói. Trong hơn 50 năm qua, những vở cải lương, vở kịch, bộ phim kinh điển hay những tiểu thuyết, ca khúc… cùng với rất nhiều nghệ sĩ, soạn giả, diễn viên, ca sĩ, nhà văn, nhạc sĩ… từ TPHCM đã trở thành tiêu biểu của cả nước.
Nhiều văn nghệ sĩ trưởng thành từ các phong trào thanh niên xung phong, thanh niên tình nguyện hay nhiều cây bút lớn lên từ các “Gia đình Áo trắng”, “Vòm me xanh”, “Cuộc thi văn học tuổi 20”… đã đại diện cho cả một thế hệ thành danh, tỏa sáng trên bầu trời văn học - nghệ thuật nước nhà. Hay như vừa qua, nhiều bộ phim “bom tấn”, doanh thu “trăm tỷ đồng” cũng phần lớn xuất phát từ thành phố mang tên Bác.
Sự bùng nổ của công nghệ và mạng xã hội trong những năm gần đây cũng đã tạo ra một “không gian văn hóa số”, nơi các giá trị văn hóa được lan tỏa nhanh chóng và rộng rãi hơn. Thành phố đã trở thành trung tâm sáng tạo nội dung, nơi nhiều xu hướng văn hóa mới được hình thành và phát triển. Chính văn hóa đã giúp thành phố luôn giữ được nhịp phát triển nhanh, thích ứng linh hoạt với những biến động của thời đại.
Bước vào kỷ nguyên phát triển mới, TPHCM đang đứng trước cơ hội lớn nâng tầm văn hóa đô thị để tiếp tục phát huy và lan tỏa các giá trị đặc sắc. Thành phố cần xây dựng chiến lược phát triển văn hóa gắn với kinh tế sáng tạo. Việc đầu tư vào các ngành công nghiệp văn hóa như điện ảnh, âm nhạc, thiết kế, du lịch văn hóa… sẽ tạo ra giá trị gia tăng lớn. Nhưng để làm được điều đó, việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh hiện đại trở thành lựa chọn tất yếu.
Điều này không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn di tích mà còn phải gắn các giá trị văn hóa truyền thống vào đời sống đương đại, thông qua giáo dục, truyền thông và các hoạt động cộng đồng. Công viên, thư viện, nhà hát, phố đi bộ… cần được đầu tư đồng bộ, tạo điều kiện cho người dân tiếp cận và tham gia vào đời sống văn hóa.
Và không thể thiếu việc đẩy mạnh chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa, xây dựng các nền tảng số để lưu trữ, quảng bá và lan tỏa các giá trị văn hóa. Cuối cùng, yếu tố con người vẫn phải là trung tâm. Việc xây dựng con người thành phố văn minh, hiện đại, nghĩa tình chính là nền tảng quan trọng nhất để văn hóa TPHCM phát triển bền vững.
