Chuyện Công ty Vedan hay các doanh nghiệp gây ô nhiễm môi trường khác kéo dài trong nhiều năm rõ ràng là sự cố ý của các doanh nghiệp này nhằm tối đa hóa lợi ích cho mình. Thế nhưng nếu chỉ cho rằng đó là lỗi của riêng doanh nghiệp là điều chưa thỏa đáng vì nếu nhìn sâu xa hơn, chính chúng ta đã tạo “cơ hội” cho các doanh nghiệp ấy thực hiện hành vi gian dối của mình.

Trước hết những vấn đề về môi trường mà chúng ta đang phải đối mặt chính là hệ quả của cách chúng ta quan niệm về phát triển đất nước. Mặc dù không nói ra công khai nhưng chắc chắn nhiều năm trước đây, khi đất nước còn nhiều khó khăn, chúng ta đã chấp nhận quan điểm phát triển kinh tế là ưu tiên hàng đầu, và mọi thứ đều ưu tiên cho phát triển kinh tế.

Còn những vấn đề khác như công bằng xã hội hay bảo vệ môi trường đã không được quan tâm đầy đủ. Chính vì quan niệm cần phải phát triển kinh tế nên chúng ta đã nới lỏng rất nhiều những yêu cầu khắt khe về bảo vệ môi trường, bởi chúng ta lo ngại rằng nếu “làm căng” về môi trường thì sẽ không thu hút được đầu tư, mà không thu hút được đầu tư thì sẽ không có ngoại tệ và công ăn việc làm cho người dân.

Thả lỏng về môi trường đã từng trở thành một trong những yếu tố “hấp dẫn” nhà đầu tư xây dựng nhà máy hoạt động những ngành nghề “có sức tàn phá lớn” đối với môi trường.

Thả lỏng về môi trường đã biến đất nước chúng ta trở thành nơi “hấp dẫn” để xây dựng những nhà máy “có sức tàn phá lớn” đối với môi trường. Ảnh: HOÀNG ANH THƯ

Chính vì quan niệm như vậy nên trong một thời gian dài những hình thức chế tài hành vi vi phạm môi trường của các doanh nghiệp hết sức nhẹ nhàng, không đủ sức răn đe.

Cho đến nay quan niệm này vẫn còn chi phối nên những sửa đổi trong luật về môi trường mới nhất cũng chỉ có hình phạt cao nhất là 500 triệu đồng mà thôi.

Trong khi ai cũng biết, với hơn 14 năm vi phạm, Vedan đã thu lợi nhiều hơn số tiền phạt tối đa đó hàng chục lần. Chúng ta tạo ra luật nhưng không buộc được các doanh nghiệp hành xử theo luật. Vậy lỗi này của doanh nghiệp hay của chúng ta?

Cũng chính vì quan niệm ưu tiên mọi thứ cho đầu tư, cho phát triển kinh tế nên trong một thời gian dài việc thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường trong các dự án đầu tư hết sức hời hợt.

Và điều sai lầm trầm trọng nhất của chúng ta là gần như bỏ lỏng vấn đề hậu kiểm. Do biết được chúng ta chỉ quan tâm đến “tiền kiểm” mà bỏ lỏng “hậu kiểm” về đánh giá tác động môi trường nên khi lập dự án đầu tư, các doanh nghiệp thường thuê những cơ quan có uy tín lập báo cáo đánh giá tác động về môi trường để tạo sự tin tưởng cho các cơ quan thẩm định.

Chính ông Lê Bắc Huỳnh, Phó cục trưởng Cục Quản lý tài nguyên nước đã thừa nhận: vì Công ty Vedan đã thuê một đơn vị có uy tín về lĩnh vực môi trường là Trung tâm Công nghệ Môi trường thuộc Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam tư vấn nên cục “rất tin tưởng” (Tuổi Trẻ, 19-9-2008). Chỉ quan tâm vấn đề tiền kiểm và bỏ lơ hậu kiểm cũng là một lỗi “nặng” nữa của chúng ta chứ không phải của các công ty.

Một trách nhiệm khác của chúng ta đó là do xem nhẹ môi trường nên chúng ta đã không trao việc thẩm định môi trường cho những người có chuyên môn, có năng lực. Sau khi sự việc Vedan vỡ lở thì câu nói cửa miệng của lãnh đạo tỉnh Đồng Nai là do năng lực của cơ quan chuyên trách về môi trường của tỉnh có hạn.

Nếu thật sự những cán bộ phụ trách về môi trường tại Đồng Nai yếu kém thì tại sao lại để sự yếu kém đó tồn tại những 14 năm? Phải chăng vì xem nhẹ môi trường nên ta chấp nhận cho những người kém chuyên môn phụ trách lĩnh vực này? Nếu đúng như vậy thì trách nhiệm ở đây lại thuộc về chúng ta chứ không ai khác cả.

Qua sự việc của Vedan lần này, việc đầu tiên có lẽ là nhìn lại quan niệm của chúng ta về phát triển và từ đó phải làm lại luật về bảo vệ môi trường. Kế đến phải thẩm định lại năng lực của những cán bộ đang phụ trách lĩnh vực môi trường tại tất cả các tỉnh thành trên cả nước để tránh tình trạng khi mọi việc vỡ lở thì biện bạch là do kém chuyên môn.

Cuối cùng, bản chất của mọi doanh nghiệp luôn là tối đa hóa lợi nhuận. Việc của chúng ta là phải làm sao buộc các doanh nghiệp tìm kiếm lợi nhuận trong những điều kiện và khuôn khổ thích hợp, tức không gây tổn hại đến quyền được sống trong một đất nước sạch sẽ của các thế hệ tương lai. 

LÊ MINH TIẾN