Thành công vang dội của Hội sách TPHCM lần thứ 5 khiến nhiều người vui mừng vội vã khẳng định “Văn hóa đọc đã sống lại”. Thực ra, niềm vui đó có phần đúng nhưng cũng chứa đầy những băn khoăn.
Văn hóa đọc hôm nay
Nhu cầu đọc sách của người dân đã có, vấn đề chỉ là đọc gì để có một nền văn hóa đọc lành mạnh, cân bằng. Ảnh: T.V.
Cách nay khoảng 20 năm, hầu như chẳng mấy ai quan tâm đến chuyện văn hóa đọc. Không phải vì văn hóa đọc kém mà ngược lại lúc đó niềm đam mê đọc là một chuyện đương nhiên. Khi đất nước mở cửa, văn hóa đọc dần dần thoái lui trước những nhu cầu bức thiết khác của cuộc sống.
Rồi có một thời gian văn hóa đọc bị báo động vì sự lụi tàn trước các loại hình giải trí mới, hiện đại, trực quan hơn đang theo chân sự phát triển kinh tế tràn vào đất nước.
Khoảng những năm đầu thế kỷ 21, một cách thầm lặng, văn hóa đọc quay trở lại. Sự thầm lặng này lặng đến nỗi nhiều người không để ý và các cuộc hội thảo vẫn ra rả thông tin “văn hóa đọc lâm nguy”.
Chỉ mãi đến khi những nhà kinh doanh sách chính thức khẳng định “sách đang ngày càng bán chạy”, những con số doanh thu từ bán sách vượt mốc 1.000 tỷ đồng thì mọi người mới vỡ ra rằng nhu cầu đọc của người dân đang quay trở lại và đang ngày càng phát triển mạnh mẽ.
Và minh chứng rực rỡ nhất của văn hóa đọc là từ Hội sách TPHCM lần thứ 5. Hơn nửa triệu người, hơn 15 tỷ đồng doanh thu… Dựa vào những con số thống kê này thì khó có thể cãi rằng “văn hóa đọc đang lâm nguy” như trước đây nhiều người vẫn nói. Chỉ có điều giữa những con số choáng ngợp đó vẫn day dứt một chút băn khoăn.
Thấy gì qua một top ten?
Nhìn vào danh sách 10 cuốn sách ăn khách nhất hội sách được công bố, nhận xét đầu tiên sẽ là sách văn học chiếm gần phân nửa - một kết quả tốt đẹp. Nhưng thực tế lại hoàn toàn khác, Điệp viên hoàn hảo không phải là một sách văn học thuần túy, đó là một tác phẩm tiểu sử, Bị thiêu sống cũng vậy, Xuân thì là một tuyển tập nhiếp ảnh, Lãng du trong văn hóa Việt miêu tả văn hóa trên mọi miền đất nước. Trong 10 tác phẩm chỉ có 2 đúng nghĩa sách văn học là cuốn Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ và Tiểu thuyết đàn bà.
Thế nhưng, cần phải nhận xét khách quan rằng cả hai cuốn sách giành thứ hạng cao này đều mới được xuất bản trước hội sách ít ngày, giá trị văn học chưa thể kịp khẳng định. Chính vì thế sự hấp dẫn của tác phẩm chủ yếu đến từ hai cái tên tác giả, một là Nguyễn Nhật Ánh đã khẳng định vị trí của mình trong văn học thiếu nhi.
Lý Lan, nhà văn nữ nổi tiếng không chỉ qua việc dịch Harry Potter - dù không thể phủ nhận vai trò của cuốn truyện thiếu nhi đó với tên tuổi của chị bây giờ, sách có liên quan đến chuyện của đàn bà càng làm bạn đọc chú ý nhất là sau những phát biểu của chị về một cuốn sách có đề tài phụ nữ ngay trước khi hội sách bắt đầu.
Bàn về top ten của hội sách để thấy văn hóa đọc phát triển nhưng bên trong sự phát triển đó lại là một sự mất cân đối trầm trọng. Sách ăn khách vẫn là những tác phẩm bàn đến nghề kinh doanh, chuyện làm giàu… là chính; văn học, thể loại được đánh giá là quan trọng nhất đối với văn hóa đọc, lại có sự phát triển không đồng đều.
Văn hóa đọc trước thử thách của cuộc sống
Chính vì việc thị trường sách phát triển mạnh mẽ thể hiện một văn hóa đọc mạnh về lượng đã khiến chủ đề cuộc hội thảo “Người Việt có mê đọc sách?” trở nên không phù hợp với thực tế. Ngay tại cuộc hội thảo này, nhiều ý kiến đã khẳng định vấn đề cần bàn bây giờ không phải là thích đọc sách hay không mà là đọc sách gì bây giờ.
Tiến sĩ Ngô Tự Lập thuộc Trường Đại học Quốc gia đưa ra hai yếu tố ảnh hưởng đến văn hóa đọc hiện nay. Một là thời gian, nhu cầu cuộc sống đòi hỏi người đọc bây giờ liên tục phải nâng cao trình độ, tri thức bằng việc đọc các loại sách hướng nghiệp, dạy làm giàu… dẫn đến tình trạng không còn thời gian đọc các loại sách khác, nhất là sách văn học.
Thứ hai là thiếu sách hay, từ việc lựa chọn, dịch thuật sách nước ngoài còn nhiều bất cập đến việc văn học trong nước thiếu sách hay càng khiến cho bạn đọc khó lòng tiếp cận sách văn học...
Văn hóa đọc hiện tại đang vững bước phát triển mạnh mẽ, niềm đam mê đọc của người dân Việt Nam được khẳng định. Nhưng trong sự phát triển đó, việc đọc gì để nâng cao không chỉ tri thức mà cả tâm hồn người đọc lại đang trở thành vấn đề gây băn khoăn cho những người ngày hôm qua mới kêu gọi cứu văn hóa đọc.
Và để có một nền văn hóa đọc lành mạnh, cân bằng không còn chỉ trông chờ vào những nhà kinh doanh sách như hiện nay mà còn cần sự chung tay của nhiều hơn nữa những người ảnh hưởng đến thị trường sách, từ nhà quản lý, nhà làm sách đến cả dịch giả, nhà văn.
Tân Tường
