Chọn thị xã Hưng Yên để dừng chân qua đêm là điều chúng tôi không hề nghĩ tới suốt chặng đường từ Bắc Ninh sang Ninh Bình bởi đích đến trong ngày là khu vực rừng quốc gia Cúc Phương. Thế nhưng, cuối cùng quần thể kiến trúc đình, chùa, đền, miếu, gắn liền một thời với thương cảng Phố Hiến sầm uất, nhộn nhịp của Đàng Ngoài, đã giữ chân chúng tôi đến 2 ngày.

Văn Miếu Xích Đằng. Ảnh: T.T.D.

Phố Hiến về đêm không khác một thị trấn bé nhỏ, lèo tèo mấy quán nước dưới ánh sáng đèn đường lúc mờ lúc tỏ, thỉnh thoảng vài ba chiếc xe gắn máy, xe đạp chạy vụt qua rồi khuất dần sau khúc quanh cuối phố. Chúng tôi dừng chân tại khu vực Đông Đô Quảng Hội, một trong những công trình kiến trúc có mặt sớm nhất kể từ lúc khách thương Trung Quốc rời bỏ thương cảng Vân Đồn – Quảng Ninh ngoài biển để vào Phố Hiến thuộc trấn Sơn Nam làm ăn sinh sống.

Được xây dựng năm 1590, nằm liền kế thương cảng, Đông Đô Quảng Hội vừa là đền thờ Tam Thánh và bà Thiên Hậu - vị thần biển cả chuyên phù trợ cho các thương thuyền thuận buồm xuôi gió theo tục lệ truyền thống của người Phúc Kiến xưa kia, đồng thời là nơi thương nhân nước ngoài thương thảo, định giá hàng hóa.

Qua đầu thế kỷ XVII, người Nhật, Xiêm La, Mã Lai được chúa Trịnh cho phép lập thương điếm tìm thị trường, cùng lúc Phố Hiến mở rộng, hình thành các khu vực Bắc Hòa, Nam Hòa bao gồm 20 phố phường theo ngành nghề. Hàng hóa người Việt bấy giờ chủ yếu là tơ lụa, quế, đồ gỗ... người Hoa làm nghề chữa bệnh, bán thuốc bắc, vải vóc, gốm sứ, hương liệu... còn người Nhật thì nhập vàng, bạc, đồng.

Năm 1637, tàu buôn đầu tiên của Hà Lan cập bến mở đường cho người Anh, Pháp, Bồ Đào Nha sau này đặt mối quan hệ, nhập khẩu các mặt hàng xa xí phẩm, thuốc súng... và thu mua tơ sống, sa nhân, đã góp phần làm thương cảng Phố Hiến ngày càng phồn thịnh, sầm uất: “Thứ nhất kinh kỳ, thứ nhì Phố Hiến”.

Tượng Kỳ Lân 300 năm tuổi ở Phố Hiến. Ảnh: T.T.D.

Cửa Càn – địa danh chỉ nơi một nhánh sông rẽ vào Phố Hiến, nơi chứng kiến biết bao thuyền bè qua lại, nay đã là bãi bồi chen lẫn những cánh đồng lúa, luống ngô, nương dâu xanh mướt. Rải rác đây đó vài ngôi mộ cổ, mấy tấm bia đá, tòa miếu thờ loang lổ rêu phong khiến khách phương xa vừa chạnh lòng, vừa ngạc nhiên, tự hào và nuối tiếc.

Theo ông Hoàng Văn Vĩnh, Trưởng Ban quản lý di tích Đông Đô Quảng Hội: “Xưa kia, mỗi lần tàu buôn của ngoại kiều đến Phố Hiến, chiếu theo luật lệ đều phải neo đậu tại cửa Càn hay còn gọi cửa Cạn để thuế quan kiểm hàng, thu thuế rồi mới đưa thuyền nhập cảng bến Đá. Sau hai thế kỷ, đến năm 1696 đời vua Lê Hy Tông, từ vị trí trung tâm thương mãi “trên bến dưới thuyền”, Phố Hiến chợt vắng vẻ do việc nghiêm cấm truyền đạo, trục xuất người Hà Lan làm ảnh hưởng việc đi lại buôn bán, chưa kể phù sa bên lở bên bồi đẩy lùi Phố Hiến vào đất liền hàng cây số gây khó khăn cho thuyền bè nhập bến khiến thương nhân ngoại quốc phải chuyển nơi khác. Dù không còn dáng vẻ như thuở nào, nhưng Phố Hiến vẫn để lại quần thể di sản gồm hơn 50 công trình kiến trúc đặc sắc, hàng trăm bia đá. Ngoài ra, một số di tích có sự kết hợp hài hòa giữa phong cách kiến trúc Việt Nam, Trung Quốc và Nhật Bản đã là bằng chứng sống động về thương cảng đàng ngoài một thời vang bóng.

Phố Hiến còn nổi danh nhờ cây nhãn lồng cổ thụ trồng tại chùa Hiến, tương truyền đã hiện diện suốt 400 năm, cùng tuổi với thương cảng Phố Hiến. Điều lý thú là tuy nhãn lồng trồng khắp vùng châu thổ sông Hồng nhưng người dân luôn chọn quả nhãn tổ để tiến dâng lên vua bởi trái to, tròn, vỏ mỏng, ngọt lịm, thơm mát và hạt bé tí tẹo như hạt đậu. Ai đó từng ví von cây nhãn chùa Hiến là vua của loài nhãn thật không ngoa vì nhiều vườn cây thế hệ cháu, chắt, chít ở Hưng Yên thường lấy giống từ đây. Đã có lúc, quần thể Phố Hiến tưởng chừng bị mai một, thành phế tích do hư hỏng nặng và thiếu sự quan tâm của con người. May mắn thay, thời gian gần đây Bộ Văn hóa - Thông tin và địa phương kịp thời đầu tư triển khai nhiều dự án trùng tu tôn tạo Phố Hiến với tổng kinh phí cho cả 2 giai đoạn lên tới gần 80 tỷ đồng. Như vậy một ngày không xa, những đền Mây, đền Thiên Hậu, Văn Miếu Xích Đằng, Võ Miếu, chùa Hiến, Đông Đô Quảng Hội cùng hai mươi phố phường, các di tích sẽ rũ bỏ dáng vẻ tàn tạ, cũ kỹ để trở về diện mạo vàng son xưa kia.

Đứng trên cầu Yên Lệnh, cây cầu hiện đại bắc qua sông Hồng mới được khánh thành ít hôm, chúng tôi vẫn chưa hết bất ngờ trước sự đổi thay như chuyện cổ tích về mạng lưới giao thông tỉnh Hưng Yên. Cách đây vài ba năm, nhắc tới Hưng Yên, người ta sẽ liên tưởng ngay đó là nơi vị thế “khuất nẻo”, nghịch đường, cầu phà trắc trở, khó thu hút khách du lịch cho dù là mảnh đất quê hương văn hiến. Nay quốc lộ 38, 39 đã được nâng cấp, trải nhựa rộng rãi nối đường 5 lên Hà Nội, hoặc vượt cầu Yên Lệnh, sang Hà Nam, Thái Bình, Nam Định và giao tiếp các tỉnh phía Nam bằng quốc lộ 1. Điều ấy cũng mang ý nghĩa hết sức tốt đẹp đối với ngành du lịch khi hoạch định chiến lược phát triển kinh tế lâu dài.

Tour mới: Hà Nội – Vịnh Hạ Long – Danh Sơn Yên Tử - Phố Hiến – Hưng Yên - Danh Thắng Vân Long – Ninh Bình (4 ngày – 3 đêm), đang được Công ty Du lịch Thế Hệ Trẻ mở bán tại 209A Hoàng Văn Thụ, quận Phú Nhuận, giá 5.267.000 đồng/khách, ĐT: 08. 9971238 – 8422432. Có thể đặt tour qua mạng www.thehetretravel.com.

THẾ DŨNG