12 tập phim, mỗi tập dài 20 phút, tổng cộng 240 phút, một thời lượng lớn đối với một bộ phim, nhưng lại quá ngắn ngủi để miêu tả dù chỉ là khái quát một con người mà ngay từ khi còn sống đã là một huyền thoại: Thiếu tướng tình báo Phạm Xuân Ẩn.
Quá khứ trở lại
Tướng tình báo Phạm Xuân Ẩn (bìa trái, hàng đứng) thời kỳ làm báo Time. Ảnh: TFS
Vào thời điểm bắt tay vào làm bộ phim Huyền thoại về tướng tình báo Phạm Xuân Ẩn cách nay hơn 5 năm, những nhà làm phim của Hãng phim Truyền hình TPHCM (TFS) vấp phải một rào cản khá tế nhị. Lúc đó, cái tên Phạm Xuân Ẩn chưa phải là một cái tên nổi bật nếu không muốn nói là khá xa lạ với nhiều người dân.
Cũng chính vì sự không nổi bật đó mà lượng thông tin, tài liệu về ông hoàn toàn không rõ ràng, đầy đủ. Thậm chí, như chính đạo diễn kiêm tác giả kịch bản Lê Phong Lan đã thừa nhận: “Tôi biết về ông Ẩn cũng do tình cờ đọc một bài báo nước ngoài”. Làm một bộ phim đồ sộ về một con người còn đang bị bụi thời gian che phủ đã là một việc khó, xóa sạch lớp bụi đưa quá khứ hiện ra như một huyền thoại còn là việc khó hơn trăm bề.
Và cái quá khứ huyền thoại đó dần dần hiện ra trước mắt người xem qua 12 tập phim trải dài qua một trong những giai đoạn sôi động, đau thương và hào hùng nhất của dân tộc. Các nhà làm phim đã rất kỹ lưỡng khi chuẩn bị cho sự xuất hiện của tướng Phạm Xuân Ẩn, họ dành riêng hai tập đầu với các nhan đề Bí ẩn của cuộc chiến và Theo dấu chân người bí ẩn để tạo sân cho sự xuất hiện của nhân vật chính.
Sự chuẩn bị này cũng còn nhằm tạo nên tính ly kỳ pha chút huyền bí, những tính chất thường được gán với nghiệp tình báo, một cái nghiệp luôn gắn liền với những huyền thoại. Tuy nhiên, huyền thoại chỉ trở nên vĩ đại khi nó được tạo ra từ những con người bình thường và từ những khát vọng bình dị nhất.
Tập 3, Chân dung X6, dành riêng để miêu tả về con người tướng Phạm Xuân Ẩn, từ tuổi thơ cho đến khi gia nhập cách mạng. Từ tập 4 đến tập 10 miêu tả quá trình chiến đấu, làm việc của ông cùng các đồng đội trong đường dây tình báo H63 và cả những đồng chí, đồng đội trong các đường dây tình báo khác đã không tiếc công sức, xương máu góp phần đem lại ngày hòa bình thống nhất cho dân tộc.
Hai tập cuối cùng, những nhà làm phim dành riêng để tôn vinh về những người bạn, đồng chí đã cùng sát cánh chiến đấu với người anh hùng Phạm Xuân Ẩn và những suy nghĩ của họ về ông, một con người đã làm nên một huyền thoại góp phần vào huyền thoại lớn về dân tộc Việt Nam ở thế kỷ 20.
Một người và tất cả
Như đã nói ở trên, khi bắt tay vào làm bộ phim về tướng Phạm Xuân Ẩn, những nhà làm phim đã gặp trở ngại khi có quá ít thông tin về ông. Đến khi bộ phim hoàn thành và chuẩn bị công chiếu thì lại có quá nhiều thông tin từ sách, báo, thậm chí là cả những bộ tiểu thuyết, những cuốn phim tư liệu làm về ông. Bộ phim tài liệu Huyền thoại về tướng tình báo Phạm Xuân Ẩn đứng trước một thử thách đầy khó khăn khi muốn tạo nên một sự riêng biệt, một dấu ấn giữa rừng thông tin về nhà tình báo Phạm Xuân Ẩn.
Và họ đã làm được, không phải chỉ là con số 12 tập với 240 phút phim, một kỷ lục cho phim tài liệu truyền thống. Cũng không phải là quãng thời gian 5 năm, một kỷ lục khác cho thời gian làm phim. Điều những nhà làm phim làm được là việc tạo nên nét chấm phá rất riêng biệt so với những gì khán giả đã được biết. Bộ phim chân dung nhà tình báo Phạm Xuân Ẩn, thế nhưng thời lượng phim dành cho ông chỉ 1/2 tổng thời lượng.
Những nhà làm phim tập trung khá nhiều cảnh quay, thông tin về nền tình báo Việt Nam giai đoạn kháng chiến chống Mỹ. Chính nhờ ở một cái nền vững chắc được xây dựng từ những con người tinh hoa về trí tuệ, dạt dào lòng yêu nước đó mà người chiến sĩ cách mạng Phạm Xuân Ẩn mới có thể trở thành một “điệp viên hoàn hảo”. Người xem không khỏi bùi ngùi khi xem đoạn phim quay hàng ngàn tấm ảnh những nhà tình báo từ cấp nhỏ nhất đến cả những con người ảnh hưởng đến cục diện chiến tranh.
Họ đứng cạnh nhau trong bảo tàng ngành tình báo, không phân biệt nổi tiếng hay vô danh bởi vì tất cả họ đều đã tạo nên huyền thoại và xứng đáng là những “điệp viên hoàn hảo”. Từ một cá nhân để làm nổi bật lên một tập thể, từ một tập thể làm nổi bật lên một người lính khiến cho cả kẻ thù cũng phải kính phục. Ở góc độ đó, bộ phim đã là một thành công dù vẫn còn dừng ở mức chấm phá. Thế nhưng, chỉ với 240 phút cho một huyền thoại, làm được như thế cũng có thể xem là nhiều.
Tường Vy
