Trong kế hoạch sắp xếp, đổi mới các công ty nhà nước giai đoạn năm 2007 - 2009 của Bộ VH-TT, một số nhà xuất bản sẽ phải chuyển đổi sang mô hình Công ty TNHH nhà nước một thành viên. Trên thực tế, quá trình chuyển đổi này khi diễn ra đã làm nảy sinh nhiều vấn đề bất cập.
Nhìn thì hay
Công ty TNHH nhà nước một thành viên không phải là cứu cánh để các NXB nhỏ chen chân vào thị trường sách đa dạng. Ảnh: T.V.
Trong quá trình gia nhập WTO, mô hình doanh nghiệp nhà nước và đơn vị hành chính sự nghiệp có thu bộc lộ nhiều khiếm khuyết nhất là với hoạt động của các nhà xuất bản (NXB). Chính vì thế, việc chuyển qua mô hình doanh nghiệp Công ty TNHH một thành viên được xem là một biện pháp hiệu quả nhằm giúp các NXB chủ động trong việc liên kết xuất bản, mua bán bản quyền và nhất là chủ động trong việc định hướng kinh doanh sang các sản phẩm mới có hoặc không liên quan đến xuất bản phẩm.
Thực ra việc chuyển NXB từ mô hình nhà nước bao cấp sang mô hình Công ty TNHH một thành viên được xem là một điều tất yếu trong điều kiện hiện nay. Trên thực tế, các NXB ăn nên làm ra nhất trong thời gian vừa qua đều là những đơn vị được trao nhiều quyền tự quyết hơn những nơi hoạt động dựa trên việc phải chờ cơ quan chủ quản quyết định mọi việc. Thậm chí, có ý kiến cho rằng trong tình trạng NXB liên kết với tư nhân làm sách đang đóng vai trò quan trọng như hiện nay, việc chuyển đổi mô hình sẽ giúp việc liên kết được thuận lợi hơn trên cơ sở Luật Doanh nghiệp, tránh được những vấn đề tranh cãi như đã xảy ra gần đây.
Làm thấy khó
Tuy nhiên, khi bắt tay vào làm mới thấy vấn đề không đơn giản. Cũng giống như trong lĩnh vực phát hành, lĩnh vực xuất bản với hơn 50 NXB trên cả nước không phải đơn vị nào cũng sẵn sàng cho việc chuyển đổi. Chỉ lấy ví dụ như vấn đề thương lượng bản quyền, các NXB lớn như Trẻ, Kim Đồng… nhờ có vốn mạnh, uy tín thương hiệu lớn trong thị trường xuất bản nên luôn có lợi thế khi đi thương lượng bản quyền nên có thể tìm mua được các đầu sách hay, ăn khách. Ngược lại, những NXB nhỏ, vốn ít, thương hiệu không nổi tiếng sẽ rất nhiều khó khăn để tìm mua bản quyền sách hay. Kết quả, các NXB nhỏ ngày càng bị thu hẹp thị phần dành chỗ cho các NXB lớn tung hoành.
Trong điều kiện đó, để tồn tại, các NXB nhỏ đành chấp nhận cách đơn giản nhất là liên kết với tư nhân. Mà tư nhân làm sách thường có vốn mạnh, kinh nghiệm mua bán bản quyền tốt nên tạo được những nét mới lạ trong thị trường sách. Thế nhưng, liên kết với tư nhân cũng đòi hỏi phải có tiềm lực nếu không sẽ dẫn đến bị tư nhân lũng đoạn, nắm toàn quyền trong việc làm sách, NXB chỉ còn là bán giấy phép, để mặc chất lượng sách do tư nhân quyết định. Hiện nay, về cơ bản hầu hết tất cả các NXB đều có liên kết với tư nhân nhưng những NXB lớn vẫn giữ được tiếng nói của mình trong việc liên kết nên đảm bảo được uy tín thương hiệu trong khi các NXB nhỏ đành để mặc tư nhân. Điều này dẫn đến tình trạng làm sách kiểu chụp giựt gây tai tiếng xấu khiến cho uy tín thương hiệu đã kém lại càng kém hơn.
Trong điều kiện đó, việc chuyển qua mô hình kinh doanh Công ty TNHH nhà nước một thành viên được xem là không khả thi với các NXB nhỏ trong khi với các NXB lớn đây lại là mô hình lý tưởng vì giúp họ danh chính ngôn thuận tự do hoạt động, giảm bớt sự lệ thuộc vào các đơn vị chủ quản.
Chiếc áo rộng hay cơ thể quá nhỏ
Bài học NXB Hà Nội được xem là tiêu biểu cho quá trình chuyển đổi. Hai năm sau khi trở thành Công ty TNHH nhà nước một thành viên, NXB Hà Nội vẫn không có gì thay đổi so với trước đây. Điều này không có gì là khó hiểu khi sự thay đổi chỉ mới dừng ở tên gọi còn lại mọi sự vẫn y nguyên. Có lẽ nhìn thấy điều này nên NXB Văn hóa Thông tin, một đơn vị nằm trong diện phải chuyển đổi cũng đành nằm im vì thấy quá trình chuyển đổi chỉ thay đổi về hình thức mà không có sự thay đổi về nhân lực, vật chất.
Trước thực trạng này, có ý kiến cho rằng, chiếc áo Công ty TNHH một thành viên tuy đẹp nhưng quá rộng với nhiều NXB trong nước hiện nay. Để chiếc áo này trở nên vừa vặn thì chỉ có hai cách, một là cắt nhỏ chiếc áo lại và hai là làm cho các NXB lớn mạnh để vừa vặn với áo. Biện pháp đầu được cho là khó khả thi. Trong khi đó biện pháp thứ hai lại được xem là hứa hẹn có hiệu quả. Thay vì duy trì quá nhiều NXB như hiện nay, nên chăng nhà nước sáp nhập các NXB nhỏ lại để có thể tập trung sức mạnh vật chất, nhân lực và cả đồng vốn, chỉ giữ lại những NXB phục vụ công ích, chính trị. Việc gom lại này sẽ giúp các NXB tăng cao năng lực cạnh tranh, mở rộng thị phần của các đơn vị này, đồng thời cũng giúp nhà nước dễ dàng đầu tư, quản lý hơn so với hiện nay. Chiếc áo Công ty TNHH nhà nước một thành viên lúc đó sẽ có thể vừa vặn hơn bây giờ.
TÂN TƯỜNG
