Báo động sốc phản vệ

Cùng với các tai biến thường gặp, sốc phản vệ (SPV) là mối quan tâm hàng đầu của các cơ sở y tế với hàng ngàn báo cáo mỗi năm. Bên cạnh nguyên nhân từ những phản ứng có hại của thuốc, vaccine thì cơ địa, bệnh lý bệnh nhân, thiếu trang thiết bị cũng như trình độ tay nghề, thái độ trách nhiệm của y bác sĩ là đáng quan ngại.

Cần thận trọng với SPV khi cấp cứu, điều trị bệnh nhân.

Từ sốc do cơ địa

Một trong những SPV được ghi nhận nhiều trong thời gian qua liên quan đến vaccine. Theo Cục Y tế dự phòng (Bộ Y tế), trong năm 2014 đã ghi nhận hàng chục trường hợp bị SPV liên quan đến một số vaccine như Quinvaxem, sởi - rubella… khiến nhiều bệnh nhân bị ở mức độ từ nhẹ đến tử vong. Chẳng hạn tháng 9-2014 đã xảy ra trường hợp SPV do tiêm vaccine tại Bệnh viện Từ Dũ TPHCM, sau đó phải cấp cứu tại Bệnh viện Nhi đồng 1 TPHCM sau khi tiêm vaccine Quinvaxem. Tuy nhiên, hội đồng khoa học chuyên môn kết luận nguyên nhân là do cơ địa của trẻ.

Tháng 1-2015 vừa qua, Trung tâm Y tế dự phòng tỉnh Hậu Giang cũng ghi nhận 35 học sinh có phản ứng sốc sau khi tiêm vaccine phòng sởi - rubella. Sau khi tiêm, các em xuất hiện các biểu hiện nhức đầu, nóng lạnh, đau bụng, nôn và sốt, khó thở, không vận động được. Rất may các em đã được cấp cứu kịp thời và đã không xảy ra trường hợp tử vong đáng tiếc… Trước đó, Bộ Y tế cũng đã chỉ đạo điều tra các trường hợp tử vong do SPV sau khi tiêm vaccine viêm gan B cho trẻ sơ sinh, hay như SPV sau khi truyền dịch…

Theo tiến sĩ Trần Đắc Phu, Cục trưởng Cục Y tế dự phòng (Bộ Y tế), phản ứng sau tiêm hay SPV là không thể tránh khỏi trong một số trường hợp. “Tỷ lệ SPV đối với vaccine là 1 - 4/1.000.000 trường hợp. Đây là rủi ro mà các cơ quan y tế thế giới luôn khuyến cáo”, ông Phu cho biết.

Theo các chuyên gia y tế, SPV là phản ứng dị ứng nghiêm trọng đe dọa đến tính mạng. Đây là phản ứng của cơ thể đối với các dị nguyên tấn công vào cơ thể. Điều này là tốt khi có vật lạ có hại (như vi khuẩn hoặc virus), nhưng hệ thống miễn dịch của một số người phản ứng thái quá với các chất không gây ra phản ứng dị ứng. Thông thường, các triệu chứng dị ứng không đe dọa tính mạng, nhưng một số người có phản ứng dị ứng nặng có thể dẫn đến SPV.

Theo PGS-TS-chuyên gia cao cấp dược học Trương Văn Tuấn, bản chất của SPV là hiện tượng dị ứng rất nặng, là xung đột giữa kháng nguyên và kháng thể với sự giải phóng histamine có sẵn trong cơ thể để chống lại dị nguyên. Triệu chứng SPV thường xảy ra trong vòng vài phút tiếp xúc với dị nguyên. Nguyên nhân phổ biến của SPV bao gồm một số loại thực phẩm (đậu phộng, hạt cây, cá, tôm); một số loại thuốc (enicillin); nọc độc côn trùng (côn trùng đốt, ong vàng, ong bắp cày, kiến ​​lửa)... Bên cạnh đó, SPV có nguy cơ cao với các đối tượng có cơ địa hay dị ứng hoặc hen suyễn; có bệnh lý mạn tính về tim, phổi...

Đến phản ứng có hại của thuốc

Theo báo cáo của Trung tâm Quốc gia về thông tin thuốc và theo dõi phản ứng có hại của thuốc (Trung tâm DI &ADR quốc gia), chỉ 6 tháng đầu năm 2014 đã tiếp nhận và xử lý 3.700 báo cáo. Trong đó có 3.368 báo cáo phản ứng có hại của thuốc (ADR) được gửi từ các cơ sở khám, chữa bệnh; 98 báo cáo tự nguyện có chủ đích gửi từ các cơ sở điều trị HIV/AIDS và 241 báo cáo ADR nghiêm trọng xảy ra trên lãnh thổ Việt Nam từ các đơn vị sản xuất, kinh doanh dược phẩm. Tổng số báo cáo nghiêm trọng là 1.558 (chiếm 42,1% tổng số báo cáo ghi nhận được trong 6 tháng đầu năm 2014). Có 3.667 báo cáo về phản ứng có hại của thuốc (99,11%), 31 báo cáo về chất lượng thuốc (0,84%) và 2 báo cáo loại khác (0,05%).

Theo Trung tâm DI&ADR quốc gia, phần lớn báo cáo phản ứng tác hại của thuốc được các cơ sở y tế tuyến tỉnh báo cáo (54,1%), trong khi các tuyến cơ sở y tế cấp huyện, thậm chí cấp Trung ương lại rất “lười” báo cáo mặc dù những ca phản ứng không hề ít. Tại TPHCM, một số cơ sở y tế thường có số báo cáo phản ứng tác hại của thuốc nhiều phải kể đến Bệnh viện Da liễu TPHCM, Bệnh viện Hùng Vương, Bệnh viện Nhân dân Gia Định, Bệnh viện Phạm Ngọc Thạch, Bệnh viện Từ Dũ, Bệnh viện Nhi đồng 2, Bệnh viện Bệnh nhiệt đới, Bệnh viện Chợ Rẫy…

Trong 6 tháng đầu năm 2014, TPHCM đã ghi nhận 636 ca phản ứng có hại của thuốc thì Bệnh viện Phạm Ngọc Thạch có 183 ca, Bệnh viện Từ Dũ 74 ca… Trong năm 2013, TPHCM cũng ghi nhận tới 938 báo cáo phản ứng có hại của thuốc (chiếm tỷ lệ 17,17% trên tổng số 6.016 báo cáo của cả nước). Trong đó có nhiều báo cáo phản ứng có hại nghiêm trọng và dẫn đến tử vong.

Theo BSCKII Trần Ngọc Hải, Trưởng phòng Kế hoạch tổng hợp Bệnh viện Từ Dũ TPHCM, tình trạng phản ứng có hại của thuốc trên bệnh nhân thai phụ và sản phụ tháng nào cũng có vài ca. Tuy nhiên, mức độ phản ứng có hại khác nhau và thông thường là nhẹ và xử trí kịp thời. Theo các chuyên gia y tế, qua điều tra cho thấy phản ứng có hại xảy ra với hầu hết các đường dùng thuốc. Trong đó, phản ứng có hại xảy ra khi dùng thuốc bằng đường uống và đường tiêm, truyền tĩnh mạch chiếm tỷ lệ nhiều nhất. Mặt khác, có khá nhiều nhóm thuốc nghi ngờ có khả năng xảy ra phản ứng có hại như kháng khuẩn tác dụng toàn thân, hệ thần kinh, hệ cơ-xương, máu và cơ quan tạo máu, da liễu…

Điều đáng nói, theo PGS-TS Lương Ngọc Khuê, Cục trưởng Cục Quản lý Khám chữa bệnh (Bộ Y tế), tuyến y tế nào cũng gặp SPV, đặc biệt là SPV do chính việc dùng thuốc và mặc dù có thuốc chống sốc trong tay nhưng nếu chưa hiểu hết đầy đủ, dùng không đúng lúc đúng cách cũng có thể làm cho SPV chuyển nặng hơn, dễ tử vong.

Trước thực trạng SPV có chiều hướng gia tăng, PGS-TS Lương Ngọc Khuê nhấn mạnh: “SPV xảy ra rất nhanh, tính bằng phút bằng giây. Các cơ sở y tế phải tuân thủ phác đồ điều trị của Bộ Y tế, phải có sẵn hộp chống SPV, kiểm tra thường xuyên, không để thuốc hư hỏng, đặc biệt là loại có chỉ định bắt buộc như epinephrin. Cần biết rõ triệu chứng SPV để phát hiện sớm, xử lý kịp thời”. Trong khi đó, Cục Quản lý dược (Bộ Y tế) cũng chỉ đạo tăng cường rà soát, xét nghiệm các loại thuốc được báo cáo nghi ngờ phản ứng có hại. Tuy nhiên, theo Bộ Y tế, ngay chính các cơ sở y tế khám chữa bệnh cần chủ động tránh SPV, phải khai thác tiền sử dị ứng, tránh dùng thuốc có nguy cơ gây dị ứng cho người bệnh, theo dõi chặt chẽ việc dùng thuốc.

Về phía người bệnh, theo PGS-TS Trương Văn Tuấn, phải thận trọng khi tự ý mua thuốc về dùng hay sử dụng thuốc không có sự tư vấn của bác sĩ, không tự ý dùng các toa thuốc cũ để mua thuốc và đặc biệt dùng thuốc theo quảng cáo cũng là một nguy cơ cần tránh. Đối với tiêm chủng vaccine phải tuân thủ ở lại cơ sở y tế sau khi tiêm ít nhất 30 phút.

Triệu chứng sốc phản vệ

Sốc phản vệ đòi hỏi phải ngay lập tức đến phòng cấp cứu và tiêm epinephrine. Nếu SPV không được điều trị ngay lập tức, có thể dẫn đến bất tỉnh hoặc thậm chí tử vong. Một số triệu chứng SPV: phản ứng ở da, bao gồm phát ban cùng với ngứa, da ửng đỏ hoặc nhợt nhạt (gần như luôn luôn hiện diện với SPV); một cảm giác ấm; cảm giác của khối u trong cổ họng; co thắt đường hô hấp, lưỡi hoặc cổ họng bị sưng, có thể gây thở khò khè và khó; mạch yếu và nhanh; buồn nôn, nôn mửa hoặc tiêu chảy; chóng mặt hoặc ngất xỉu…

TƯỜNG LÂM

Các tin, bài viết khác

Đọc nhiều nhất

Sức khỏe cộng đồng

Tặng BV điều trị Covid-19 An Bình thiết bị y tế trị giá 2,9 tỷ đồng

Ngày 23-7, chương trình “Cùng Tuổi trẻ chống dịch Covid-19” do báo Tuổi Trẻ phát động phối hợp với chương trình “Sài Gòn thương nhau” đã trao tặng Bệnh viện điều trị Covid-19 An Bình 1 xe cứu thương chuyên dụng và 1 hệ thống xét nghiệm RT-PCR với tổng trị giá 2,9 tỷ đồng, từ nguồn ủng hộ của Trường Đại học Công nghiệp TPHCM, Công ty CP Hưng Thịnh Land và các thành viên của “Sài Gòn thương nhau”.

Tư vấn dinh dưỡng

Những nguyên tắc dinh dưỡng trong dự phòng và điều trị Covid-19 bạn nên biết

Dinh dưỡng đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển toàn diện của con người, giúp cơ thể tăng cường hệ miễn dịch, nâng cao thể trạng và đẩy lùi được bệnh tật. Trong bối cảnh đại dịch Covid-19 diễn biến phức tạp, việc áp dụng chế độ dinh dưỡng hợp lý là rất cần thiết để tăng sức đề kháng với mỗi người.

Thuốc