Không để di sản “đứt đoạn”
Sở VH-TT TPHCM đang chủ trì xây dựng hồ sơ dự thảo Quyết định của UBND thành phố ban hành Quy định yêu cầu, điều kiện, hồ sơ quản lý, biện pháp bảo vệ, bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích, cải tạo công trình kiến trúc có giá trị trên địa bàn TPHCM (dự thảo). Theo đó, một công trình cũ trong lòng đô thị sẽ gắn liền với nhiều yếu tố, từ ý nghĩa lịch sử, giá trị kiến trúc, dự án quy hoạch đến việc xây dựng, bảo trì, phòng cháy chữa cháy...
Theo Phòng Di sản văn hóa (Sở VH-TT TPHCM), hồ sơ dự thảo nêu rõ thành phố sở hữu hệ thống di tích và công trình kiến trúc đa dạng về loại hình, niên đại, công năng. Tuy nhiên, dữ liệu công trình được lập qua nhiều giai đoạn, lưu trữ rải rác ở nhiều cơ quan nên chưa tạo thành chuỗi quản lý liền mạch. Thực trạng này khiến cơ quan chức năng gặp khó khi trùng tu, thay đổi công năng hoặc xử lý nguy cơ mất an toàn, tốn nhiều thời gian truy xuất lịch sử biến đổi của công trình.
TS Nguyễn Thị Hậu, Tổng Thư ký Hội Khoa học lịch sử TPHCM, cho biết, việc chuẩn hóa quản lý thông tin về hiện trạng và quá trình biến đổi của các công trình có ý nghĩa quan trọng trong nhận diện đúng giá trị cần bảo vệ. Di sản ngày nay bên cạnh ý nghĩa không gian vật lý, còn vận hành cả trong không gian truyền thông số. Điều này đòi hỏi phải chuẩn hóa, tích hợp và chia sẻ dữ liệu để di sản được nghiên cứu và phát huy hiệu quả hơn.
Để có cơ sở tiếp tục rà soát, hoàn thiện hồ sơ dự thảo trước khi trình cấp có thẩm quyền xem xét, ban hành, Sở VH-TT TPHCM đề nghị các cơ quan, tổ chức, cá nhân nghiên cứu và tham gia góp ý đối với hồ sơ dự thảo. Ý kiến góp ý gửi về Phòng Di sản văn hóa (Sở VH-TT TPHCM) qua hộp thư điện tử: dsvh.svhtt@tphcm.gov.vn. Thời gian tiếp nhận ý kiến góp ý đến hết ngày 13-9-2026.
“Hồ sơ quản lý” không phải giấy phép mới
Điểm đáng chú ý là theo dự thảo hồ sơ quản lý được thiết kế như một “bộ nhớ” của di tích hoặc công trình, gồm: thông tin nhận diện, tình trạng pháp lý, giá trị cần bảo vệ, hiện trạng, kế hoạch bảo trì, ứng phó nguy cơ; đồng thời cập nhật khảo sát, thiết kế, thi công, nghiệm thu và những thay đổi trong quá trình sử dụng. Với di tích, hồ sơ còn có thông tin về yếu tố gốc, di vật, cổ vật, hoạt động tín ngưỡng và lịch sử tu sửa. Với công trình kiến trúc có giá trị, các yếu tố kiến trúc sẽ được đánh giá, phân loại, xem xét đưa vào danh mục phải được theo dõi hay không.
Hồ sơ quản lý cũng không buộc chủ sở hữu, người sử dụng lập lại văn bản pháp lý, bản đồ hay hồ sơ khoa học mà cơ quan nhà nước đã lưu giữ; việc chuẩn hóa dữ liệu cũng không làm thay đổi các giá trị pháp lý, quyết định đã ban hành hợp pháp. Mục tiêu chủ yếu của hồ sơ quản lý là tập trung làm rõ trách nhiệm cập nhật, quản lý dữ liệu chuyên ngành và phối hợp khi phát sinh vấn đề. Các vấn đề về an toàn, chất lượng, bảo trì, sự cố, công trình nguy hiểm, tháo dỡ và xây dựng tiếp tục thực hiện theo thẩm quyền chuyên ngành.
Với những đặc thù trên, hồ sơ quản lý được xem là yếu tố quan trọng để đánh giá công trình trước các yêu cầu sử dụng mới. Thành phố không thể bảo tồn đô thị bằng cách đóng băng mọi không gian cũ, nhưng cũng không thể lấy lý do phát triển để xóa nhòa những giá trị đã được nhận diện. Để hài hòa hai yêu cầu trên, trước hết phải biết công trình đang có gì, đã thay đổi ra sao và những yếu tố nào cần được bảo tồn. Nếu dữ liệu hồ sơ quản lý được xây dựng đúng tiêu chuẩn, cập nhật thường xuyên, sẽ giúp thành phố nhận diện sớm nguy cơ xuống cấp của các công trình, đưa ra các quyết định bảo tồn dựa trên thông tin đầy đủ hơn.
Đánh giá về hiệu quả nếu dự thảo được đưa vào thực tế, trong công trình nghiên cứu “Dữ liệu số trong di sản văn hóa tại TPHCM”, TS Nguyễn Thị Hoài Hương (Viện Nghiên cứu phát triển TPHCM) và TS Vũ Thị Phương (Trường Đại học Văn hóa TPHCM) khẳng định, nếu được số hóa, quản trị dữ liệu liên thông, dữ liệu di sản sẽ trở thành nguồn lực quan trọng cho giáo dục, du lịch thông minh, công nghiệp văn hóa và phát triển đô thị thông minh.
Xây dựng hồ sơ quản lý thống nhất di sản không đơn thuần là sắp xếp giấy tờ, đó là quá trình chuyển từ quản lý rời rạc sang quản trị theo “tiến trình lịch sử” của di sản, từ đó góp phần phát triển đô thị mà không đánh mất đi những giá trị đã làm nên nét riêng của thành phố.
