Với Đề án chỉnh trang đô thị, khu vực nhà trên và ven sông, kênh, rạch trên địa bàn TPHCM giai đoạn 2025-2030 cho thấy quyết tâm rất lớn của thành phố. Theo thống kê, TPHCM hiện còn khoảng 39.600 căn nhà trên và ven kênh rạch chưa được xử lý, với tổng nhu cầu vốn dự kiến hơn 230.000 tỷ đồng.
Thành phố xác định rõ các tuyến kênh lớn như: kênh Đôi, kênh Tẻ, rạch Ông Lớn, rạch Xuyên Tâm, Văn Thánh… phải tập trung di dời, vì đây là những khu vực tồn tại nhiều nhà ở xuống cấp, hạ tầng thiếu đồng bộ và ô nhiễm môi trường nghiêm trọng trong nhiều thập niên!
Nhìn từ thực tế nhiều năm qua có thể thấy, cải tạo kênh rạch không đơn thuần là câu chuyện di dời nhà dân. Đó là quá trình tái thiết môi trường sống và khôi phục giá trị đô thị gắn với hệ thống sông nước vốn là bản sắc của TPHCM. Những căn nhà tạm bợ ven kênh không chỉ tiềm ẩn nguy cơ cháy nổ, sạt lở mà còn kéo theo tình trạng xả thải trực tiếp, gây ô nhiễm nguồn nước, ngập úng và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng.
Kinh nghiệm từ các dự án như: kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè, Tân Hóa - Lò Gốm hay Bến Nghé - Tàu Hủ đã cho thấy hiệu quả rất rõ rệt. Từ “dòng kênh đen”, ô nhiễm kéo dài đã trở thành không gian đô thị thông thoáng, xanh sạch hơn, nâng cao giá trị nhà đất, thúc đẩy dịch vụ thương mại và thay đổi diện mạo thành phố. Quan trọng hơn, người dân được sống trong môi trường an toàn, văn minh và có chất lượng sống tốt hơn.
Điểm tích cực trong giai đoạn hiện nay là thành phố đã chủ động đổi mới cách làm để đẩy nhanh tiến độ thực hiện. Việc triển khai song song các thủ tục đầu tư, lập báo cáo nghiên cứu khả thi và lựa chọn nhà thầu cho thấy quyết tâm tháo gỡ những điểm nghẽn vốn tồn tại nhiều năm. Đặc biệt, cơ chế lựa chọn nhà đầu tư chiến lược theo Nghị quyết 260/2025/QH15 được kỳ vọng sẽ mở ra hướng huy động mạnh mẽ nguồn lực xã hội hóa cho các dự án hạ tầng quy mô lớn, giảm áp lực cho ngân sách nhà nước.
Tuy nhiên, thách thức lớn nhất vẫn nằm ở công tác bồi thường, tái định cư và tạo sự đồng thuận của người dân. Chỉnh trang đô thị chỉ thực sự thành công khi người dân sau di dời có nơi ở tốt hơn hoặc ít nhất là ổn định hơn nơi ở cũ. Vì vậy, việc thành phố chuyển hướng phát triển quỹ nhà tái định cư theo hướng linh hoạt, tăng nhà ở xã hội thay vì đầu tư dàn trải là bước đi phù hợp với thực tiễn.
Kết quả khảo sát cho thấy phần lớn người dân mong muốn nhận tiền bồi thường theo giá thị trường để tự lựa chọn nơi ở mới. Điều này phản ánh nhu cầu ngày càng đa dạng và xu hướng chủ động hơn của người dân trong việc ổn định cuộc sống sau giải tỏa của dự án. Nếu giải quyết tốt bài toán sinh kế, chỗ ở và hạ tầng xã hội đi kèm, chương trình chỉnh trang đô thị, cải tạo hệ thống kênh rạch sẽ tạo được sự đồng thuận lớn và hạn chế phát sinh khiếu nại kéo dài.
Có thể khẳng định, cải tạo hệ thống kênh rạch hiện nay không còn là những dự án riêng lẻ, mà đã trở thành chiến lược phát triển đô thị dài hạn của TPHCM. Đây là hành trình tái cấu trúc không gian sống, phục hồi hệ sinh thái đô thị và nâng cao chất lượng sống cho hàng chục ngàn hộ dân. Điều mà người dân kỳ vọng lúc này là các dự án phải được triển khai quyết liệt, minh bạch và đồng bộ hơn nữa để những dòng kênh ô nhiễm sớm hồi sinh, người dân được sống trong môi trường xanh sạch, an toàn.
