Theo Kênh Channel News Asia, số liệu cho thấy tình hình diễn biến phức tạp ngay từ những tháng đầu năm 2026. Chỉ tính riêng tại Indonesia, diện tích đất bị thiêu rụi đến tháng 2 đã vượt mức 32.600 ha, tăng gấp khoảng 20 lần so với cùng kỳ năm ngoái dù khu vực này chưa chính thức bước vào cao điểm mùa khô.
Tâm điểm của các vụ cháy vẫn tập trung tại các vùng đất than bùn giàu carbon thuộc miền Đông Indonesia, đe dọa tạo ra nhiều dải kéo theo làn khói mù bao phủ một số khu vực ở Indonesia, Malaysia và Singapore.
Theo các chuyên gia môi trường, thời tiết khô hạn cực đoan do biến đổi khí hậu chỉ là yếu tố làm khủng hoảng thêm nghiêm trọng. Căn nguyên sâu xa nằm ở mô hình khai thác đất đai kéo dài nhiều năm, nhất là việc tháo khô các vùng đất than bùn để chuyển sang đồn điền cọ dầu và lâm nghiệp quy mô lớn, khiến hệ sinh thái suy thoái nặng.
Do áp lực chi phí và lợi ích ngắn hạn, phương thức dùng lửa phát quang đất rừng vẫn phổ biến. Dữ liệu vệ tinh cho thấy nhiều đám cháy lớn xuất hiện bên trong hoặc gần khu vực nhượng quyền của các tập đoàn công nghiệp, chứ không chỉ ở đất do nông dân quản lý, khiến việc xác định trách nhiệm pháp lý đối với các vùng đất bị cháy trở nên mờ nhạt.
Trước thực trạng trên, nhiều nước trong khu vực đã tìm kiếm giải pháp đồng bộ từ cấp độ quốc gia đến hợp tác đa phương. Thái Lan, Lào và Myanmar tiếp tục đẩy mạnh triển khai Chiến lược bầu trời trong xanh giai đoạn 2024-2030. Trong khuôn khổ hợp tác này, giới chức ngành môi trường Lào và Thái Lan đã đạt được những đồng thuận quan trọng tại cuộc họp cuối tháng 4 vừa qua ở thủ đô Vientiane, Lào.
Thái Lan, Lào và Myanmar đều cam kết thắt chặt việc kiểm soát hoạt động đốt phụ phẩm nông nghiệp, thúc đẩy các phương thức canh tác bền vững không dùng lửa, đồng thời tập trung nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ địa phương trong việc giám sát chất lượng không khí và phản ứng nhanh với các sự cố cháy rừng ở vùng biên giới. Bên cạnh đó, các sáng kiến tầm khu vực như Chương trình hành động nhằm quản lý đất bền vững không khói bụi ở Đông Nam Á cũng đang nỗ lực định hình lại cách tiếp cận vấn đề môi trường.
Tuy nhiên, giới phân tích khuyến cáo nếu chỉ dừng lại ở các chiến lược hành động mang tính thời điểm hoặc phụ thuộc vào nguồn vốn tài trợ thí điểm, sẽ chưa đủ giải quyết bài toán khói mù. Hiệp định ASEAN về ô nhiễm khói mù xuyên biên giới, được ký từ năm 2002 và hoàn tất phê chuẩn năm 2014, vẫn được cho là thiếu cơ chế chế tài đủ mạnh. Việc Singapore phải ban hành riêng Đạo luật Khói mù xuyên biên giới năm 2014 được xem là dấu hiệu cho thấy sự hạn chế trong cách tiếp cận dựa trên đồng thuận của ASEAN.
Để chấm dứt vòng luẩn quẩn “cháy rừng - khói mù - khủng hoảng”, giới chuyên gia khuyến nghị chính phủ các nước Đông Nam Á chuyển dịch mạnh mẽ sang một mô hình quản trị minh bạch hơn. Những giải pháp căn bản bao gồm việc xây dựng một cơ sở dữ liệu chung về nhượng quyền đất đai trên toàn khu vực, đồng bộ hóa hệ thống bản đồ giám sát điểm nóng vệ tinh và tăng cường phối hợp tư pháp xuyên biên giới để xử lý nghiêm các doanh nghiệp vi phạm.
