Trong những con hẻm nhỏ, ngoằn ngoèo, xe chữa cháy chuyên dụng khó tiếp cận hiện trường ngay lập tức. Vì vậy, 5 phút đầu tiên kể từ khi phát hiện cháy được xem là “thời gian vàng” để giảm thiểu thiệt hại. Hiệu quả xử lý trong khoảng thời gian này phụ thuộc nhiều vào khả năng phản ứng của người phát hiện cháy, hàng xóm, tổ liên gia an toàn phòng cháy, chữa cháy (PCCC) và việc sử dụng các phương tiện chữa cháy tại chỗ.
Phản ứng nhanh để giành sự sống
Con hẻm 362 đường Lê Văn Lương, phường Tân Hưng (TPHCM) chỉ rộng hơn 1m, ngoằn ngoèo và kéo dài hàng trăm mét. Cuối hẻm là căn nhà chỉ có một lối ra vào. Chiều 8-6-2026, khói đen bất ngờ bốc lên từ tầng trên căn nhà. Chị N.T.T.H. cùng hai thành viên trong gia đình lập tức chạy ra ngoài hô hoán. Một nữ sinh viên ở gần đó phát hiện khói, nhanh chóng báo động cho mọi người.
Chỉ trong ít phút, hàng xóm mang bình chữa cháy xách tay, vòi nước, thang cùng các phương tiện sẵn có đến ứng cứu. Một số người leo lên ban công, số khác tìm cách tiếp cận từ cửa chính nhưng phải lùi lại do khói đen bao trùm dày đặc.
Do hẻm nhỏ, xe chữa cháy chuyên dụng không thể vào tận nơi, lực lượng tại chỗ phải xử lý trước để ngăn cháy lan sang các nhà liền kề. Cùng lúc này, các hộ dân chủ động dắt toàn bộ xe máy ra khỏi hẻm, tạo lối thông thoáng để lực lượng chữa cháy chuyên nghiệp triển khai đội hình khi đến nơi.
Nhờ sự chủ động của lực lượng tại chỗ trong thời gian đầu sau khi phát hiện cháy, cùng với nỗ lực của lực lượng chuyên nghiệp, đám cháy được khống chế và dập tắt hoàn toàn sau đó khoảng 15 phút, không gây thiệt hại về người. Nếu ngọn lửa không được phát hiện sớm và xử lý ngay từ những phút đầu, hậu quả có thể nghiêm trọng hơn, nhất là khi căn nhà nằm cuối hẻm sâu và chỉ có một lối thoát nạn.
Vụ cháy trên cho thấy đặc thù đô thị TPHCM đặt ra yêu cầu cao đối với lực lượng tại chỗ. Hẻm nhỏ, nhà sát nhà, dây điện chằng chịt, xe máy dựng kín lối đi, nhà ở kết hợp kinh doanh xen cài trong khu dân cư có thể khiến thời gian tiếp cận hiện trường của lực lượng chuyên nghiệp kéo dài.
Theo đại diện Phòng Cảnh sát PCCC và Cứu nạn, cứu hộ, Công an TPHCM, “thời gian vàng” để khống chế đám cháy là trong vòng 5 phút đầu kể từ khi phát hiện. Khi xảy ra cháy, người dân cần nhanh chóng gọi điện thoại số 114 hoặc sử dụng ứng dụng “Báo cháy 114” để cung cấp thông tin, vị trí và hình ảnh hiện trường, giúp lực lượng chức năng kịp thời tiếp nhận, điều động phương tiện xử lý.
Cùng với đó, việc báo động kịp thời và triển khai nhanh các phương án chữa cháy, cứu nạn tại chỗ có ý nghĩa quan trọng trong những phút đầu.
Trên thực tế, bài học “5 phút vàng” đã được áp dụng ở nhiều khu dân cư và mang lại hiệu quả rõ rệt trong chữa cháy ban đầu.
Ông Nguyễn Hữu Nghĩa, Tổ trưởng Tổ liên gia an toàn PCCC số 8 tại khu dân cư trên đường Song Hành (phường Đông Hưng Thuận), vẫn nhớ như in thời điểm cứu được 5 người trong đám cháy căn nhà là cơ sở giặt ủi cách đây mấy năm. Khi đó là nửa đêm, nghe tiếng kêu cứu qua điện thoại từ nhà bên cạnh, ông lập tức kích hoạt chuông báo động của tổ liên gia, mang theo búa tạ và bình chữa cháy chạy đến hiện trường. Khói đen bao trùm căn nhà, cửa chính bị lửa và khói bịt kín.
Ông Nghĩa dùng búa phá cửa kính tạo lối tiếp cận, liên tiếp sử dụng hai bình chữa cháy để khống chế ngọn lửa, đưa hai vợ chồng và ba trẻ em mắc kẹt trên gác lửng thoát ra ngoài an toàn trước khi lực lượng chuyên nghiệp đến nơi. “Dăm phút đầu là thời gian vàng. Nếu chậm trễ, khói độc sẽ cướp đi cơ hội sống trước khi lửa gây bỏng”, ông Nghĩa chia sẻ.
Tại các đô thị lớn của Việt Nam còn nhiều khu dân cư lâu đời, với nhiều hẻm nhỏ, ngoằn ngoèo, nhiều đường cụt và mật độ xây dựng cao. Có thể ưu tiên hình thành mạng lưới “xương sống cứu hỏa” trong những khu dân cư như thế này. Nên lựa chọn một số tuyến chính có vị trí thuận lợi, trọng yếu, bảo đảm xe chữa cháy có thể tiếp cận. Từ các tuyến này, có thể tổ chức các nhánh tiếp cận bằng phương tiện chữa cháy cỡ nhỏ, thiết bị cơ động hoặc lực lượng chữa cháy mang thiết bị vào sâu bên trong. Cùng với đó, cần bố trí hợp lý nguồn nước, điểm tập kết và các khoảng trống cần thiết để phục vụ cứu hộ, cứu nạn.
PGS-TS BÙI QUỐC BẢO,
Trường Đại học Tôn Đức Thắng
Hiệu quả từ các mô hình liên kết
Con hẻm nhỏ tại khu phố Chợ, phường Lái Thiêu (TPHCM) có những dãy nhà san sát, phía trước là cửa hàng buôn bán, phía sau là nơi sinh hoạt của các gia đình. Nhà ở kết hợp kinh doanh xen cài, hàng hóa xếp kín trước cửa khiến nguy cơ cháy nổ luôn hiện hữu. Để hạn chế nguy cơ, lực lượng công an phường thường xuyên đến từng hộ kiểm tra, hướng dẫn các biện pháp bảo đảm an toàn PCCC.
Tại một hộ kinh doanh, Đại úy Trần Thanh Tâm, Công an phường Lái Thiêu, kiểm tra các bình chữa cháy mini, lưu ý người dân về niên hạn sử dụng, vị trí đặt bình và cách xử lý khi phát hiện sự cố.
Đại úy Trần Thanh Tâm cũng nhắc từng hộ kiểm tra hệ thống điện, sử dụng thiết bị điện an toàn và thực hiện các thao tác cần thiết khi xảy ra cháy, hạn chế nguy cơ từ những bất cẩn trong sinh hoạt, kinh doanh hàng ngày.
Cùng với lực lượng công an, tổ liên gia an toàn PCCC trở thành một mắt xích quan trọng trong việc hỗ trợ nhau khi có tình huống bất ngờ. Bà Trần Thị Út, Tổ trưởng Tổ liên gia an toàn PCCC Tổ 17 (phường Lái Thiêu), cho biết hiện tổ có 21 hộ dân tham gia. Do nhiều căn nhà có diện tích nhỏ, vừa ở vừa kinh doanh nên các hộ luôn nhắc nhau nâng cao ý thức phòng cháy, sẵn sàng hỗ trợ khi xảy ra sự cố.
Tại phường Đông Hưng Thuận, các tổ liên gia an toàn PCCC thường xuyên kiểm tra chuông báo động, bình chữa cháy, tổ chức diễn tập và hướng dẫn người dân sử dụng thiết bị. Nhiều hộ sau khi được tuyên truyền đã chủ động sắp xếp lại hàng hóa, mở rộng lối đi, trang bị búa phá dỡ, bình chữa cháy và khắc phục các nguy cơ mất an toàn về điện.
Ông Trần Văn Ro, Tổ trưởng Tổ liên gia an toàn PCCC số 10 (phường Đông Hưng Thuận), thường xuyên kiểm tra, bảo dưỡng thiết bị PCCC và hướng dẫn người dân các phương án thoát nạn, bố trí hàng hóa khoa học và duy trì phương tiện chữa cháy tại chỗ.
Theo ông Lê Huy Xuân, Tổ trưởng Tổ liên gia an toàn PCCC hẻm 91 đường Phạm Văn Hai (phường Tân Sơn Hòa), tại khu dân cư đã lắp đặt hệ thống chuông báo động liên thông, tủ chữa cháy công cộng với bình chữa cháy, búa, dao và các dụng cụ cứu nạn.
“Khi phát hiện cháy, người dân chỉ cần kích hoạt chuông qua thiết bị không dây là cả khu phố cùng có mặt hỗ trợ. Sự chủ động của lực lượng tại chỗ nhiều lần giúp khống chế cháy ngay từ giai đoạn đầu, hạn chế cháy lan và giảm thiệt hại”, ông Xuân nói.
Thực tế từ các con hẻm nhỏ ở TPHCM cho thấy, khi xe chữa cháy chưa thể tiếp cận ngay, người phát hiện cháy, hàng xóm, tổ liên gia an toàn PCCC cùng phương tiện chữa cháy tại chỗ là lực lượng tham gia ứng cứu đầu tiên. Việc các hộ dân chủ động chuẩn bị thiết bị, nắm kiến thức PCCC và cứu nạn, cứu hộ, sẵn sàng hỗ trợ nhau khi có sự cố giúp tăng khả năng khống chế đám cháy từ sớm, hạn chế cháy lan và giảm thiệt hại.
Theo Phòng Cảnh sát PCCC và Cứu nạn, cứu hộ, Công an TPHCM, thành phố duy trì 10.295 tổ liên gia an toàn PCCC và 7.849 điểm chữa cháy công cộng; phát thông điệp PCCC trên hơn 8.000 màn hình LED công cộng và thí điểm “Không gian học tập PCCC” tại Trường Tiểu học Đoàn Thị Điểm, phường Tân Sơn Nhì.
Tổ liên gia an toàn PCCC kết nối các hộ dân liền kề bằng chuông báo cháy liên thông, trang bị bình chữa cháy và dụng cụ phá dỡ. Khi xảy ra sự cố, người dân xung quanh có thể nhanh chóng hỗ trợ chữa cháy, cứu người trong “thời điểm vàng”. Mô hình phát huy hiệu quả tại các khu dân cư đông đúc, nhà ở kết hợp kinh doanh và khu vực có hẻm nhỏ.
