Mở lối cho cải lương bước vào đời sống mới

Không để cải lương chỉ còn là ký ức

Có một nghịch lý đáng suy ngẫm: người trẻ hôm nay không hẳn quay lưng với cải lương, nhưng nhiều em chưa từng có cơ hội bước vào thế giới ấy. Khoảng cách, vì thế, không nằm ở bản thân loại hình nghệ thuật mà ở cách cải lương được trao truyền và cách người trẻ được tiếp cận.

Tại chương trình “Nghệ thuật Cải lương - Ký ức lịch sử và mã văn hóa dân tộc” (do Hội đồng Lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật TPHCM - Ban Tuyên giáo Thành ủy TPHCM phối hợp Hãng phim TFS - Đài Phát thanh và Truyền hình TPHCM tổ chức vào chiều 4-9), một học sinh đến từ Trường THPT Bùi Thị Xuân đặt câu hỏi: “Khi xem cải lương lịch sử, làm sao phân biệt đâu là sự kiện có thật, đâu là chi tiết do nghệ sĩ sáng tạo?”. Câu hỏi tưởng như thuộc về kỹ thuật sân khấu, nhưng thực chất chạm đến một vấn đề quan trọng: làm thế nào để cải lương trở thành một con đường đưa người trẻ đến với lịch sử mà vẫn bảo đảm tính chính xác của sử liệu?

Soạn giả, ThS Phạm Văn Đằng khẳng định, sự kiện, niên đại và công trạng của nhân vật lịch sử là những yếu tố thuộc chính sử, người sáng tác phải tôn trọng tuyệt đối, không được làm sai lệch. Ngược lại, những khoảng trống tư liệu về sinh hoạt đời thường, diễn biến nội tâm hay chi tiết đời sống nhân vật có thể trở thành không gian để người viết hư cấu nghệ thuật hợp lý, qua đó tăng sức sống và sự rung cảm cho tác phẩm.

Ở góc độ giáo dục, đây cũng chính là ranh giới cần được nhận thức rõ. Cải lương không thay thế việc học và nghiên cứu lịch sử, nhưng bằng âm nhạc, diễn xuất và cảm xúc sân khấu, những nhân vật, sự kiện vốn nằm trên trang sách có thể trở nên gần gũi hơn với học sinh.

Thực tế diễn ra tại Trường THCS - THPT Phạm Ngũ Lão (phường Hạnh Thông, TPHCM) là một tín hiệu đáng chú ý. ThS Vũ Thị Thanh Huyền, Giám đốc điều hành và nhân sự nhà trường, cho biết, học sinh rất hào hứng khi được trực tiếp xem những buổi diễn cải lương thể nghiệm, nhất là những vở có liên quan đến chương trình học. Các em không hề quay lưng với nghệ thuật truyền thống, mà do chúng ta chưa tạo đủ cơ hội và “chiếc chìa khóa” phù hợp để các em tiếp cận.

Câu chuyện trên cho thấy, muốn hình thành công chúng trẻ cho cải lương, trước hết phải tạo cơ hội để các em được “gặp” cải lương. Nhưng “gặp” thôi chưa đủ. Cách tiếp cận cũng phải phù hợp với tâm lý, nhu cầu và nhịp sống của thế hệ mới. Điển hình như theo nhiều ý kiến gợi ý, cải lương cần có những kịch bản đương đại, gần gũi với giới trẻ, xem đó là “điểm mở”, thu hút khán giả trẻ đến rạp; từ đó âm nhạc và những giá trị truyền thống mới có cơ hội thẩm thấu vào lòng người xem.

Đây cũng là bài toán mà người làm nghề không thể né tránh: giữ gìn không đồng nghĩa với đóng khung. Đạo diễn - NSƯT Ca Lê Hồng nhấn mạnh, cải lương vừa có “tính động” - luôn phát triển, mở rộng, vừa có “tính tĩnh” - phải giữ vững tinh hoa và chuẩn mực bài bản âm nhạc. Bà lưu ý, chất lượng kịch bản và chất văn học đang là một vấn đề đáng quan tâm; việc đào tạo đội ngũ tác giả, diễn viên từ nền tảng cần được chú trọng.

Từ nhà hát đến lớp học, từ thưởng thức đến sáng tạo

Nếu đưa cải lương đến gần người trẻ chỉ dừng ở việc tổ chức những suất diễn phục vụ học sinh, hiệu quả khó có thể bền vững. Điều cần hướng tới là một quá trình tiếp cận có hệ thống: từ nhận biết, cảm thụ đến hiểu, trải nghiệm và sáng tạo. Theo ông Nguyễn Tấn Kiệt, Trưởng Phòng Nghệ thuật, Sở VH-TT TPHCM, đó cũng là trọng tâm định hướng mà TPHCM đang đặt ra trong Đề án “Nghệ thuật học đường”, do Sở GD-ĐT TPHCM phối hợp Sở VH-TT TPHCM xây dựng để tham mưu UBND TPHCM triển khai.

Theo đề án, học sinh (trước hết là học sinh phổ thông) và sau đó mở rộng đến sinh viên, phải được tiếp cận nghệ thuật ít nhất một lần trong mỗi năm học. Với khoảng 1.750 trường học, khi tính thêm các cơ sở giáo dục ngoài công lập, quy mô dự kiến trên 2.000 cơ sở, đây là một nhiệm vụ lớn, đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa nhiều ngành, nhiều đơn vị.

Còn theo bà Huỳnh Lê Như Trang, Phó Giám đốc Sở GD-ĐT TPHCM, Đề án “Nghệ thuật học đường” giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2045 đặt mục tiêu để 100% cơ sở giáo dục trên địa bàn thành phố, cả công lập và ngoài công lập, được tiếp cận, thưởng thức nghệ thuật truyền thống ít nhất một lần/năm.

Điểm đáng chú ý ở đề án là mô hình không dừng ở việc “đưa nghệ thuật vào trường học”, mà xây dựng lộ trình bốn cấp độ: nhận biết và cảm thụ; hiểu; trải nghiệm; sáng tạo. Trong đó, riêng ở cấp độ trải nghiệm, học sinh được tham gia các hoạt động thực tế thông qua mô hình “Học kỳ nghệ thuật”. Từ nền tảng đó, các em có thể trực tiếp tham gia quá trình sáng tạo các sản phẩm nghệ thuật mới.

Đây là hướng đi có ý nghĩa không chỉ với giáo dục mà còn với tương lai của sân khấu. Bởi muốn có khán giả, trước hết phải có quá trình hình thành công chúng. Tuy nhiên, các nhà hát cũng phải chuẩn bị những tác phẩm đủ sức giữ chân khán giả trẻ. Điển hình như hình tượng Trưng Trắc trong vở Tiếng trống Mê Linh (tác giả Việt Dung - Vĩnh Điền), nếu được kết nối và diễn giải phù hợp sẽ trở thành bài học lịch sử sinh động, góp phần khơi dậy lòng tự hào dân tộc trong giới trẻ.

Nhưng để cải lương thực sự bước vào đời sống mới, câu chuyện không chỉ nằm ở đề án hay số lượng suất diễn. Đó còn là yêu cầu đổi mới từ chính sân khấu. TS Mai Mỹ Duyên nhận xét, cải lương là loại hình nghệ thuật tổng hợp, gồm kịch bản, diễn xuất, âm nhạc, mỹ thuật sân khấu và các yếu tố kỹ thuật; trong đó âm nhạc là “cốt lõi nhất và là hạt nhân” tạo nên bản sắc riêng của cải lương. Bài toán cần giải là làm sao để gìn giữ được cái cốt lõi trong khi đổi mới được cách truyền tải, không để cải lương bị cuốn theo các thị hiếu nhất thời.

Đề án “Nghệ thuật học đường” hiện vẫn trong quá trình hoàn thiện, song song đó, thành phố đang xây dựng cơ chế hỗ trợ đối với các tác phẩm về lịch sử, văn hóa dân tộc và đề tài thành phố, gắn với yêu cầu về định hướng nội dung, lịch biểu diễn ổn định và khả năng thu hút, duy trì khán giả; đồng thời khuyến khích nguồn lực xã hội hóa.

Từ nhà hát đến học đường, từ người làm nghề đến người trẻ, những mắt xích ấy nếu được kết nối chặt chẽ sẽ tạo thành một dòng chảy liên tục. Khi đó, cải lương không chỉ được gìn giữ như ký ức của những thế hệ đã qua, mà có thể trở thành một phần tự nhiên trong đời sống văn hóa của thế hệ hôm nay.