Đó là giáo sư, viện sĩ Nguyễn Khánh Toàn (sinh ngày 1-8-1905) – con chim đầu đàn của ngành Khoa học xã hội VN – nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam, nguyên Đại sứ đặc mệnh toàn quyền VN tại Liên Xô, Trung Quốc và nhiều chức vụ quan trọng khác.
Giáo sư - Viện sĩ Nguyễn Khánh Toàn là người rất thích nghệ thuật tuồng. Những năm 1973 – 1974, chúng tôi mở trại sáng tác Quang Trung tại Nhà hát tuồng Liên khu 5 (nay là Nhà hát tuồng Đào Tấn). Tham gia trại là những cây bút tên tuổi như Tống Phước Phổ, Hoàng Châu Ký, Mịch Quang, Lưu Trọng Lư, Dũng Hiệp, Phan Xuân Hoàng…
Ngoài các chuyên gia lịch sử như Phan Huy Lê, Mạc Đường… trình bày về Tây Sơn - Nguyễn Huệ, chúng tôi mời GS-VS Nguyễn Khánh Toàn đến nói chuyện về đề tài này. Ông nói rất hay, rất hấp dẫn, kích thích được cảm hứng sáng tạo của các nhà sáng tác và nghệ sĩ biểu diễn.
Thấy tôi ghi chép cẩn thận, GS-VS Nguyễn Khánh Toàn tỏ lời khen: “Không phải chỉ ghi lời của bác mà nên ghi đầy đủ cả những bài nói của các đồng chí khác nữa để làm tư liệu mà học tập”. Kết quả trại sáng tác Quang Trung đã có gần 10 vở được lần lượt dựng trên sân khấu.
Tôi thường đến nhà ông, kéo theo một vài bạn diễn viên như Đàm Liên, Kim Cúc, Hòa Bình… để cùng hát tuồng cho vui. Ông đặc biệt rất mến diễn viên Hòa Bình, lúc đó chừng 15, 16 tuổi, đóng vai Trần Quốc Toản rất hay.
Vở tuồng “Trưng nữ Vương” (tác giả Tống Phước Phổ - Lưu Trọng Lư, do tôi đạo diễn được công diễn. Cũng như những vở tuồng lịch sử khác, chúng tôi mời GS-VS Nguyễn Khánh Toàn tới xem để cho ý kiến. Trong vở có lớp Trưng Trắc – Trưng Nhị đánh tướng giặc Sài Thung đại bại, hắn phải quỳ lạy Hai Bà xin tha tội chết. Chi tiết này không có trong lịch sử, nên chúng tôi rất sợ sẽ bị GS-VS Nguyễn Khánh Toàn phê phán.
Sau buổi diễn, khi chúng tôi hỏi về lớp “Trưng Trắc đánh Sài Thung”, được vị giáo sư lịch sử hàng đầu giải thích: “Tuy là tuồng lịch sử, nhưng đã là nghệ thuật thì được phép hư cấu, song hư cấu phải hợp lý, phải đúng logic tư tưởng của nó. Việc Tô Định sang xâm lược nước ta ắt có những tướng giặc kiểu Sài Thung kéo quân đi càn và dĩ nhiên sẽ gặp sự chống cự của nghĩa quân Hai Bà Trưng. Do đó chi tiết hư cấu này có thể chấp nhận được.
Cũng như chi tiết Trần Quốc Toản không được vua Trần cho vào dự hội nghị Bình Than để bàn việc đánh giặc nên tức quá mà bóp nát quả cam đang cầm trong tay (vở “Trần Quốc Toản ra quân”) cũng là hợp logic, hợp lý, do đó khán giả mới tin, mới xúc động”.
Lòng yêu nghệ thuật dân tộc, đặc biệt là nghệ thuật tuồng của GS-VS Nguyễn Khánh Toàn còn thể hiện ở chỗ ông muốn giới thiệu môn nghệ thuật cổ điển đặc sắc này với bạn bè trên thế giới, cụ thể là trong những năm ông làm Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học xã hội VN, khi tiếp các đoàn quốc tế, ông đều đề nghị GS Hoàng Trinh (thời đó làm trợ lý cho GS-VS Nguyễn Khánh Toàn) mời chúng tôi đến trình bày có minh họa về nghệ thuật tuồng.
Những buổi sinh hoạt nghệ thuật ấy, GS-VS Nguyễn Khánh Toàn đều dự và giải thích thêm cho các giáo sư nước ngoài hiểu về tuồng Việt Nam.
GS-VS Nguyễn Khánh Toàn quê ở Thừa Thiên – Huế, một trung tâm nghệ thuật tuồng của cả nước vào cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20. Ở đó hầu hết các trí thức thời bấy giờ đều được xem tuồng và thích tuồng. Đối với nghệ thuật tuồng truyền thống GS-VS Nguyễn Khánh Toàn luôn luôn thể hiện một quan điểm nhất quán là không cải tiến một cách tùy tiện, mà phải giữ bản sắc, giữ đặc trưng của nó.
GS HOÀNG CHƯƠNG
