1. Cùng với Moskva, New York, Tokyo, London, Madrid, Seoul, Paris là thành phố có hệ thống tàu điện ngầm (métro) lớn nhất thế giới. Có thể nói métro là niềm tự hào của thành phố Paris, với các mạng lưới dày đặc dưới lòng đất, tổng chiều dài lên đến hơn 200 cây số. Nếu biết mỗi ngày có gần 5 triệu lượt người Paris di chuyển bằng métro, chúng ta hoàn toàn có thể tin rằng có một “thế giới ngầm ở Paris”, hay nói rõ ràng hơn: có một Paris thứ hai dưới lòng đất.
Khi đến trạm métro Châtelet - Les Halles , tôi rất ngạc nhiên về quy mô của nó. Trạm này có tất cả là 5 tầng. Ba tầng trên cùng là trung tâm thương mại dưới lòng đất lớn nhất châu Âu - Forum des Halles. Ở đây, gần như có tất cả dịch vụ trên mặt đất: thư viện, rạp hát, hồ bơi, nhà hàng, tiệm cà phê, các cửa hiệu đầy ắp hàng hóa… Đặc biệt, nhà sách FNAC ở Forum des Halles rất lớn, diện tích rộng gấp nhiều lần nhà sách FAHASA – Nguyễn Huệ ở thành phố Hồ Chí Minh, đi từ đầu này đến đầu kia đã thấy muốn ngân nga nhạc Trịnh “bây giờ anh vui/hai bàn chân mỏi”. Lối đi lại bên trong nhà sách rất thoáng, có cả ghế ngồi cho khách mua sắm nghỉ chân (với chân cẳng của tôi, những chiếc ghế này thật là tuyệt diệu!). Sách ở đây chia thành từng khu theo chủ đề.
Tôi đứng trước khu vực sách địa lý, thấy sách Việt Nam nằm trong ngăn ghi chữ “châu Á”, lại gần thấy toàn sách nghiên cứu. Sách về Việt Nam nằm cạnh sách về Campuchia và Lào, trong đó có cuốn Việt Nam, một thiên lịch sử của nhà văn hóa Nguyễn Khắc Viện, viết bằng tiếng Pháp.
Hội chợ sách thiếu nhi Montreuil
2. Theo cách bài trí trên các ngăn và trên các quầy ngay lối ra vào của nhà sách, có thể thấy hai tác phẩm được trưng bày ở vị trí bắt mắt nhất là các quyển trong bộ truyện Chạng vạng (Twilight) của nhà văn Stephenie Meyer và cuốn Biểu tượng bị thất lạc của Dan Brown, được tiếp thị là phần tiếp theo của tác phẩm best-seller Mật mã Da Vinci. Không cần có óc quan sát cũng có thể thấy ngay ngoài bộ sách của Stephenie Meyer, các tác phẩm về đề tài ma cà rồng của các tác giả khác cũng đang nhan nhản trên các kệ sách.
Ở các trạm métro tôi từng đi qua, trên các bức vách cũng thấy dán la liệt các poster quảng cáo rầm rộ cho các phim về ma cà rồng đang trình chiếu ở Paris. Có cảm tưởng nước Pháp những ngày này đang được mùa… ma cà rồng.
Vài hôm sau tôi sang Venise và Stockholm, tá hỏa thấy các nhà sách ở hai nơi này cũng thế. Trên các kệ sách của Pháp tràn ngập từ “vampire”, thì ở Ý là “vampiro”, ở Thụy Điển là “vampyr”. Tưởng chỉ nước ngoài mới chuộng mốt “ma cà rồng”, tối về vô internet, giật nảy mình khi biết ở Việt Nam Công ty Văn hóa Phương Nam cũng đang tổ chức “Tuần lễ sách ma cà rồng” ở cả Hà Nội lẫn Sài Gòn. Hóa ra ma cà rồng đang đi lơn tơn khắp thế giới chứ đâu phải chỉ ở châu Âu.
3. Lên khỏi trạm métro Châtelet - Les Halles, đi bộ một quãng ngắn là tới khu Beaubourg, nơi Trung tâm nghệ thuật và văn hóa quốc gia Georges Pompidou nổi tiếng tọa lạc. Trung tâm này có thư viện cộng đồng lớn nhất nước Pháp – có thể sánh ngang với thư viện quốc gia. Ở đây, sinh viên có thể vô đọc thoải mái nhưng không được phép mang sách về nhà. Nhưng sinh viên cũng chẳng cần mượn sách ở đây (ở Paris có vô số thư viện cho mượn sách đem về). Họ vô đây là để ngồi đọc và… ngồi học. Vì thư viện này có một căn phòng mênh mông dành cho học trò vô ngồi tụng bài (ngày nào cũng thấy sinh viên xếp hàng rồng rắn để giành chỗ). Hiển nhiên Trung tâm Georges Pompidou rất nổi tiếng, và một yếu tố giúp nó nổi tiếng hơn nữa là kiểu kiến trúc… không giống ai của nó.
Tổng thống Pháp Georges Pompidou muốn xây dựng một trung tâm nghệ thuật và văn hóa đương đại giữa một Paris cổ kính, và điều đó thể hiện ngay trong ý đồ kiến trúc. Tòa nhà nhìn vô thấy toàn ống là ống. Các ống này sơn màu theo chức năng, đại khái ống màu trắng là ống thông gió, ống màu xanh dương là ống điều hòa, ống xanh lá cây là ống nước… Dân Paris nhìn hoài chắc quen mắt, có khi thấy hay hay, còn ai tới đây lần đầu chắc phát hoảng. Dĩ nhiên cũng có người Pháp thấy nhột, cố tình gọi trại trung tâm nghệ thuật thành “nhà kho nghệ thuật”, còn giễu là “nhà máy ga” hay “nhà máy lọc dầu”. Tôi thì thấy khi nó giống “nhà máy lọc dầu” khi thì giống mấy cái công viên nước ở Sài Gòn với những đường ống ngoằn ngoèo dành cho con nít chơi trò cầu tuột.
Thư viện François Mitterrand thuộc hệ thống Thư viện quốc gia Pháp có kiến trúc khác hẳn, trông giống như bốn tòa tháp quay mặt vào nhau, theo tôi trông thuận mắt hơn nhiều. Thư viện quốc gia cũng không cho sinh viên đem sách về nhà, nhưng muốn đọc tại chỗ phải đăng ký để được cấp thẻ chứ không thoải mái như vào thư viện ở Trung tâm Georges Pompidou.
4. Sinh viên Paris không chỉ có mượn sách. Họ còn mua sách. Họ thường mua sách ở đâu? Cũng giống như sinh viên Việt Nam, sinh viên Pháp làm gì có nhiều tiền. (Không biết họ có thường hát câu “Đời sinh viên khổ lắm, em ơi!” như sinh viên Việt Nam hay không!). Cho nên nơi hấp dẫn nhất đối với họ là khu Saint-Michel nằm giữa Nhà thờ Đức Bà và các trường đại học, nơi có hệ thống các cửa hiệu bán sách Gibert Jeune và Gibert Joseph. Hệ thống Gibert Jeune gồm nhiều cửa hiệu nằm cạnh nhau, mỗi cửa hiệu bán một loại sách theo chủ đề riêng biệt: ngôn ngữ và văn chương, khoa học xã hội và nhân văn, khoa học kỹ thuật, địa lý - lịch sử - du lịch… Ở đây, cùng một tên sách bạn có thể mua một cuốn mới tinh hoặc một cuốn cũ hơn, dĩ nhiên đã được giảm giá.
Các cửa hiệu này sẵn sàng mua lại sách độc giả không dùng nữa rồi bày bán với giá rẻ nên rất được sinh viên ưa chuộng. Cách các cửa hiệu Gibert một quãng là những tiệm chuyên bán sách cũ, nơi bạn có thể tìm được những cuốn sách “cổ quái” đến mức bạn nghĩ không làm gì có trên thế giới này.
5. Nhưng ấn tượng nhất với tôi là Hội chợ sách thiếu nhi ở Paris 2009. Đây là Hội chợ sách thiếu nhi lớn nhất nước Pháp, được tổ chức hàng năm từ cuối tháng 11 đến đầu tháng 12 ở Porte de Montreuil nên còn gọi là Hội chợ sách Montreuil.
Tôi đến hội chợ đúng vào hôm khai mạc, mua tấm vé vào cửa hết 6 euro rồi đi tàu điện ngầm đến trạm Robespierre. Lên khỏi trạm, gặp đường Barbès, đã thấy những mũi tên đủ màu kẻ trên mặt đường dẫn thẳng đến cổng vào hội chợ, mấy đám con nít đi theo thầy cô giáo cứ thi nhau dẫm lên các mũi tên màu mà nhảy tưng tưng. Con nít nước nào cũng giống nhau, chỉ nghịch sau quỷ và ma.
Hội chợ sách năm nay có 295 nhà xuất bản chuyên in sách thiếu nhi hoặc có bộ phận in sách thiếu nhi (như Hachette, Gallimard, Le Seuil…) và một số tổ chức tham gia, được diễn ra trong nhà nên không sợ thời tiết thay đổi đột ngột. Có mặt tại hội chợ, ngoài các nhà xuất bản Pháp còn có một số nhà xuất bản in sách tiếng Pháp đến từ Bỉ, Canada và các tổ chức nước ngoài khác như Hiệp hội các nhà xuất bản Hàn Quốc, Hiệp hội các nhà xuất bản Tahiti và các đảo…
6. Trước khi đi vào các gian hàng sách, ngay sau cổng có chỗ để các túi nhựa rất đẹp, khách có thể lấy thoải mái để vào hội chợ đựng sách. Gian đầu tiên của hội chợ là gian của một tổ chức có tên “Agir pour la lecture” (đại khái là một tổ chức Hành động vì sự đọc); gian này trưng bày và cung cấp tài liệu về việc đọc sách nói chung và những tạp chí nghiên cứu về việc đọc của trẻ em Pháp nói riêng.
Có một gian khác (cũng ở ngay lối vào) của một tổ chức tình nguyện giúp đỡ các nhà văn và họa sĩ tìm những nhà xuất bản thích hợp và hướng dẫn, giải đáp thắc mắc cho những nhà văn mới vào nghề. (Các nhà văn trẻ Việt Nam viết tác phẩm đầu tay mà gặp tổ chức kiểu này thì chắc sướng rơn!).
Tôi đi rảo một vòng, thấy hầu hết các gian hàng đều có panô thông báo ngày giờ các nhà văn đến ký tặng sách cho độc giả. Chỉ riêng gian hàng của nhà xuất bản L’école des loisirs đã có tới 75 nhà văn đăng ký đến ký tặng sách chỉ trong vòng 5 ngày. Thật kinh khủng! Các chủng loại sách ở hội chợ vô cùng phong phú, đa dạng: Bên cạnh những tác phẩm kinh điển cho trẻ em như Hoàng tử bé của Saint Exupéry hay Alice lạc vào xứ thần tiên của Lewis Carroll năm nào cũng được tái bản với những tranh bìa và minh họa mới hơn, đẹp mắt hơn là những tác phẩm thời thượng, đa số viết về đề tài kỳ ảo, giả tưởng, kinh dị (đặc biệt về ma cà rồng như đã nói ở trên). Tôi phì cười khi thấy cuốn Le livre des monstres (viết về các quái vật) ghi rất tiếu lâm ở ngoài bìa: “Cấm trẻ em dưới 9 tuổi 3 tháng và 5 ngày”.
Nhiều gian hàng bày bán các loại sách đóng hộp trông như gói trà, gói bánh, túi xách, cặp sách (livre-cadeau), có “hộp” sách chia làm hai ngăn: ngăn bên phải đựng sách, ngăn bên trái đựng đồ chơi kèm theo (livre-jeu)…
Truyện tranh ở Pháp được in khá nhiều. Không ít nhà xuất bản khai thác mạnh mảng truyện tranh. Những nhà xuất bản như Delcourt và Pika thì chỉ in truyện tranh. Riêng Nhà xuất bản Pika chuyên in truyện tranh manga của Nhật Bản.
Tôi đi loanh quanh một hồi đã thấy mỏi giò, tính kiếm chỗ ngồi nghỉ, mắt bỗng sáng lên khi bắt gặp gian hàng của Nhà xuất bản Kaléidoscope (Kính vạn hoa), bụng chợt tiếc hùi hụi đã không mang theo mấy cuốn Kính vạn hoa để khoe với họ: rằng ở Việt Nam cũng có “Kaléidoscope” đó nhé!
Nguyễn Nhật Ánh
