Toàn diện, dễ đo lường và đánh giá
Theo đồng chí Phạm Phương Thảo, nguyên Phó Bí thư Thành ủy, nguyên Chủ tịch HĐND TPHCM, trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới, xây dựng xã, phường XHCN không chỉ là yêu cầu về tổ chức hành chính hay quản trị cơ sở, mà còn là quá trình hiện thực hóa những giá trị cốt lõi của chủ nghĩa xã hội ở cấp độ gần dân nhất, trực tiếp nhất.
Quá trình đó đòi hỏi phải kiên định mục tiêu XHCN, đồng thời đổi mới mạnh mẽ tư duy phát triển, phương thức lãnh đạo và quản trị xã hội; tôn trọng quy luật khách quan; phát huy dân chủ XHCN; lấy nhân dân làm trung tâm, là chủ thể của quá trình phát triển; đẩy mạnh khoa học - công nghệ, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo.
Với cách tiếp cận đó, đồng chí Phạm Phương Thảo cho rằng, việc xây dựng mô hình xã, phường XHCN cần bắt đầu từ việc nghiên cứu một bộ tiêu chí toàn diện, dễ đo lường và đánh giá. Bộ tiêu chí phải phản ánh đầy đủ các lĩnh vực từ kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, môi trường, quản trị, chuyển đổi số đến mức độ hài lòng của người dân. Các tiêu chí không dừng ở thu nhập hay tăng trưởng kinh tế mà cần đo được chất lượng sống, mức độ công bằng xã hội, hiệu quả phục vụ của chính quyền, niềm tin xã hội, môi trường sống và khả năng phát triển con người. Trong đó, khoa học - công nghệ phải trở thành động lực cốt lõi của quản trị xã hội hiện đại, phát triển kinh tế và nâng cao chất lượng sống.
Tiếp cận từ góc độ nghiên cứu quản trị địa phương, TS Lê Thị Anh Đào, Phó Giám đốc Học viện Chính trị khu vực II phân tích, xã, phường XHCN không chỉ là nơi triển khai chủ trương mà phải trở thành không gian kiến tạo phát triển, nơi người dân được thụ hưởng thành quả phát triển thông qua điều kiện sống ngày càng được nâng cao.
Với đặc thù là một siêu đô thị, TPHCM cần xây dựng những nhóm tiêu chí riêng, phản ánh đúng yêu cầu quản trị đô thị hiện đại. Trước hết là năng lực điều hành của chính quyền dựa trên dữ liệu, khả năng liên thông giữa các cơ quan, tốc độ xử lý các vấn đề phát sinh và chất lượng cung ứng dịch vụ công. Hiệu quả hoạt động của chính quyền phải được thể hiện trước hết ở khả năng phục vụ nhân dân.
Không hành chính hóa mô hình
Một nhóm tiêu chí quan trọng khác được nhiều ý kiến quan tâm trong mô hình thí điểm xã, phường, đặc khu XHCN là chất lượng môi trường sống. Người dân phải cảm nhận được sự thay đổi từ không gian xanh, môi trường sạch, giao thông thuận tiện đến hệ thống trường học, bệnh viện và các thiết chế văn hóa ngày càng đáp ứng tốt hơn nhu cầu của cộng đồng.
Theo TS Lê Thị Anh Đào, bộ tiêu chí cần phản ánh được khả năng bảo đảm cơ hội phát triển cho mọi nhóm dân cư, nhất là người nhập cư, công nhân, lao động và lao động khu vực phi chính thức. Khả năng tiếp cận nhà ở, giáo dục, y tế, bảo hiểm, văn hóa và các dịch vụ công của các nhóm đối tượng này chính là thước đo về tính nhân văn của mô hình xã, phường XHCN.
Trong khi đó, TS Phạm Thị Hoàng Hà, Viện trưởng Viện Chủ nghĩa xã hội khoa học, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, nhìn nhận, xây dựng bộ tiêu chí cho mô hình xã, phường XHCN không chỉ là thiết kế một hệ thống chỉ số quản trị mà là quá trình cụ thể hóa các mục tiêu và giá trị của chủ nghĩa xã hội vào thực tiễn phát triển ở cơ sở. Vì vậy, những tiêu chí này phải vừa phản ánh đúng bản chất của mô hình, vừa bảo đảm tính khả thi và có khả năng vận dụng trong thực tiễn.
Theo TS Phạm Thị Hoàng Hà, một trong những nguyên tắc quan trọng là tránh hành chính hóa hoặc hình thức hóa mô hình xã, phường XHCN. Vì vậy, bộ tiêu chí phải được xây dựng trên cơ sở đặc điểm của từng loại hình địa bàn. Tiêu chí đối với xã không thể giống hoàn toàn tiêu chí của phường. Ngay trong cùng một loại hình đơn vị hành chính cũng cần có sự vận dụng linh hoạt theo điều kiện phát triển, đặc điểm dân cư và yêu cầu quản trị của từng địa phương. Các tiêu chí phải có sự liên kết hữu cơ, bảo đảm phát triển kinh tế gắn với bảo vệ môi trường, chuyển đổi số gắn với nâng cao dân trí số, phát triển đô thị đi cùng giữ gìn bản sắc văn hóa và an sinh xã hội.
TS Phạm Thị Hoàng Hà cũng nêu quan điểm, bộ tiêu chí xã, phường XHCN cần kết hợp giữa tính ổn định và tính linh hoạt. Những giá trị cốt lõi của chủ nghĩa xã hội như phát triển vì con người, công bằng xã hội, phát huy quyền làm chủ của nhân dân cần được giữ vững, trong khi các chỉ tiêu cụ thể phải được cập nhật theo từng giai đoạn phát triển và điều kiện thực tiễn của địa phương. Đồng thời, lượng hóa tiêu chí không có nghĩa tuyệt đối hóa các con số. Những nội dung như văn hóa, niềm tin xã hội, chất lượng dân chủ hay sự gắn kết cộng đồng cần được đánh giá bằng cả chỉ số định lượng và định tính để phản ánh đầy đủ chất lượng phát triển.
Một bộ tiêu chí có sức sống cần ba tầng: tiêu chí cốt lõi chung để giữ đúng định hướng; tiêu chí đặc thù cho từng loại hình địa bàn; chỉ số kết quả do người dân đánh giá. Cùng với đó là cơ chế công khai, kiểm tra độc lập và điều chỉnh định kỳ. Rõ tiêu chí để rõ trách nhiệm, rõ kết quả và ngăn mô hình rơi vào hình thức.
TS NGUYỄN HỮU HOÀNG, Học viện Chính trị khu vực II: Người dân cùng tham gia chấm điểm
Xây dựng bộ tiêu chí mới chỉ là bước khởi đầu, quan trọng là bộ tiêu chí phải thực sự trở thành điều kiện theo dõi, đánh giá hiệu quả của mô hình xã, phường XHCN, tránh nặng về hồ sơ, báo cáo hoặc chạy theo thành tích trong quá trình triển khai.
Mức độ hài lòng của người dân phải là chỉ số bao trùm và cũng là thước đo cuối cùng của mô hình xã, phường XHCN. Chỉ số này cần được đo lường bằng các khảo sát độc lập, phản ánh đúng cảm nhận của người dân thay vì dựa trên việc tự đánh giá của cơ quan thực hiện. Bộ tiêu chí cũng cần có tính mở, được rà soát, cập nhật theo từng giai đoạn phát triển.
Trước khi triển khai trên diện rộng, thành phố nên khảo sát thử trên nhiều nhóm dân cư khác nhau để tiếp tục điều chỉnh, hoàn thiện trước khi chính thức áp dụng. Cho dù bộ tiêu chí được xây dựng đầy đủ đến đâu cũng khó phát huy hiệu quả nếu người dân chỉ là đối tượng thụ hưởng mà không tham gia vào quá trình xây dựng, giám sát và đánh giá. Vì vậy, việc thí điểm cần được triển khai theo nguyên tắc "từ trong ra ngoài" và "từ dưới lên trên", phù hợp với đặc điểm của TPHCM là đô thị có tính đa dạng cao, quy mô dân cư lớn và tinh thần tự quản mạnh.
Việc thí điểm cũng cần được lồng ghép với quá trình triển khai các chương trình chuyển đổi số, phát triển đô thị và các mục tiêu của Nghị quyết số 09-NQ/TW (về xây dựng và phát triển TPHCM trong kỷ nguyên mới) nhằm tránh chồng chéo, sử dụng hiệu quả nguồn lực và bảo đảm sự thống nhất trong tổ chức thực hiện.
