Trả lời chất vấn tại kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa 12, Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Nguyễn Thiện Nhân đã nói về ngân sách dành cho giáo dục qua hình ảnh: “Tấm chăn” giáo dục, với 20% từ nguồn ngân sách Nhà nước, sẽ “đắp” không hết. Nếu chúng ta cố “đắp” cho đủ, thì số người đi học sẽ giảm 1/4. Vì vậy, xây dựng cơ chế tài chính để huy động vốn đầu tư cho giáo dục là vấn đề cấp bách hiện nay, đặc biệt là đối với giáo dục đại học. Vấn đề này đã được nêu ra tại một cuộc hội thảo do Bộ Tài chính và Bộ GD-ĐT tổ chức ngày 18-3, tại Hà Nội.
Ngân sách: chỉ đủ trả lương và phụ cấp
Theo ông Trần Duy Tạo, Phó Vụ trưởng Vụ Kế hoạch Tài chính (Bộ GD-ĐT), chi thường xuyên cho giáo dục đại học (GDĐH) đã tăng hơn 2,4 lần trong giai đoạn 2002-2006 và mức chi bình quân cho bậc đào tạo này chiếm từ 10-12% tổng chi ngân sách giáo dục đào tạo. Tuy nhiên, mức chi thường xuyên bình quân chỉ tăng 1,7 lần từ 2,229 triệu đồng/sinh viên năm 2001 lên 3,725 triệu đồng/sinh viên năm 2006. Ngân sách chi cho GDĐH tăng hàng năm nhưng phần tăng thêm chủ yếu là để thực hiện cải cách tiền lương. Theo tính toán của Bộ GD-ĐT, chi lương và các khoản phụ cấp theo lương thường chiếm từ 50-60% tổng chi thường xuyên cho các cơ sở đào tạo ĐH, CĐ. Với mức chi này, hàng năm các cơ sở giáo dục vẫn còn thiếu hụt nghiêm trọng về kinh phí mua tài liệu, dụng cụ học tập, thí nghiệm, thực tập, chỉ đảm bảo chi lương ở mức tối thiểu.., ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng giảng dạy và mục tiêu nâng cao chất lượng của toàn ngành. Và hệ quả tất yếu đã xảy ra, một số trường ĐH, CĐ công lập đã thu vượt khung học phí quy định. “Trên thực tế, hiện tượng thu ngoài quy định của nhà nước và chưa công khai sử dụng các khoản thu thêm ở một số trường công lập đã gây bức xúc trong dư luận” – ông Trần Duy Tạo nói.
Khối công lập đã khó khăn, các trường ĐH, CĐ ngoài công lập cũng vô cùng vất vả khi huy động các nguồn tài chính cho sự phát triển. GS Trần Hữu Nghị, Hiệu trưởng ĐH Dân lập Hải Phòng chia sẻ: để có chất lượng đào tạo cao, vấn đề tài chính là vô cùng quan trọng, nhất là khi phần lớn nguồn chi của trường đều được huy động từ học phí của sinh viên. Tuy nhiên, nguồn học phí này cũng không phải là “vô tận” vì phải cân nhắc đến khả năng đóng góp của sinh viên. Trong khi đó, khu vực ngoài công lập vẫn còn bị “phân biệt đối xử” về chính sách thuế, đất đai cũng như những chương trình đào tạo giáo viên của Bộ… Vì vậy, trong lĩnh vực giáo dục, dù muốn hay không, Nhà nước cũng cần có sự quan tâm, đầu tư thích đáng cho khu vực ngoài công lập. Ông Jeffrey Waite, Chuyên gia cao cấp của Ngân hàng thế giới (WB) cũng phân tích: hiện nguồn lực tài chính từ khu vực nhà nước là chưa đủ đối với bậc GDĐH, trong khi tỷ lệ thanh niên được đào tạo bậc ĐH ở Việt Nam mới đạt 15%, thấp hơn các nước OECD và ASEAN (40-50%). Vì vậy, cần có sự phối hợp nguồn lực của nhà nước và tư nhân, trong đó, các trường ĐH, CĐ tư “đạt chất lượng” cũng cần được tiếp cận với nguồn tài chính của nhà nước.
Cơ chế 3 công khai
Bên cạnh giải pháp về cân đối ngân sách với mục tiêu duy trì tỷ trọng đầu tư cho GDĐH khoảng 15% tổng chi ngân sách nhà nước cho giáo dục, ông Nguyễn Việt Hồng, Vụ trưởng Vụ Hành chính sự nghiệp (Bộ Tài chính) cho biết: trong vài ngày tới, chế độ thu và sử dụng học phí sẽ được trình Chính phủ với những đổi mới theo hướng: mức thu từng bước tiến tới tính toán đầy đủ các chi phí cơ bản phù hợp với khả năng huy động nguồn lực xã hội; đồng thời giao quyền cho các cơ sở giáo dục đào tạo được tự chủ trong việc quyết định chương trình đào tạo, khung học phí do Nhà nước quy định. Khuyến khích các doanh nghiệp, tổng công ty, tập đoàn đầu tư thành lập cơ sở đào tạo hoặc liên kết với các trường đại học nhằm cung cấp các dịch vụ đào tạo có chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu sử dụng nguồn nhân lực của doanh nghiệp và xã hội.
Ông Trần Duy Tạo cũng khẳng định thêm, sẽ khuyếân khích thành lập các trường ngoài công lập có chất lượng cao, chi phí cao nhằm đáp ứng nhu cầu được giáo dục của con em các gia đình có thu nhập cao bằng các cơ chế khuyếân khích cụ thể (đất, thuế, vốn vay…). Xóa bỏ sự phân biệt về chính sách thuế giữa trường công và ngoài công lập. Bộ GD-ĐT cũng bày tỏ quyết tâm xây dựng cơ chế 3 công khai của các cơ sở đào tạo không phân biệt công lập và ngoài công lập để cho người học và xã hội giám sát, đánh giá: công khai chất lượng đào tạo; công khai nguồn lực đào tạo và công khai tài chính chi tiêu cho đào tạo.
Phải tính được giá của chính sách
Tuy nhiên, ở một góc độ khác, ông Jeffrey Waite đã đưa ra khuyến nghị “cần nghĩ một cách cẩn trọng về giá phải trả của những chính sách ưu đãi trên” bởi khi miễn giảm thuế là một nguồn kinh phí đã bị bỏ qua trong khi Chính phủ đáng ra phải thu; ưu đãi về đất đai sẽ khiến nó bị định giá thấp hơn thị trường… “Nhưng tựu chung, Nhà nước sẽ phải trả chi phí để quản lý những chính sách trên và những chi phí này rất lớn và có nhiều chính sách các bạn đã không tính được cái giá của nó” - ông Jeffrey Waite cảnh báo. Nguyên tắc khi xây dựng chính sách huy động tài chính cho cả khu vực công lập và ngoài công lập, đó là nguồn tài trợ chỉ chuyển cho những đối tượng đáp ứng được những tiêu chuẩn nhất định và công khai minh bạch. Vì vậy, thay vì hỗ trợï cho trường, nên hướng tới việc hỗ trợ trên đầu sinh viên chung cho cả khu vực nhà nước và tư nhân, không nên có sự phân biệt đối xử.
ĐINH LAN
