Bắt nhịp cùng đương đại
TPHCM hiện có 25 bảo tàng với gần 693.000 hiện vật, tài liệu; trong đó có khoảng 296.000 hiện vật gốc và 25 bảo vật quốc gia. Đó là một kho tàng văn hóa đồ sộ được tích lũy qua nhiều thế hệ, phản ánh hành trình hình thành và phát triển của vùng đất Sài Gòn - Gia Định - TPHCM cùng đời sống văn hóa phong phú của Nam bộ.
Nhưng điều làm nên sức sống của bảo tàng không nằm ở những con số. Thành phố rất sôi động, nhưng khi bước vào bảo tàng, thời gian như chậm lại. Một bức ảnh đen trắng ghi cảnh người dân đổ ra đường trong ngày đất nước thống nhất; một chiếc radio từng phát đi những bản tin giữa thời chiến; một chiếc xuồng gỗ gợi nhớ cuộc sống miệt sông nước... không chỉ kể chuyện về quá khứ, mà còn nhắc nhớ về những điều đã góp phần làm nên thành phố hôm nay.
Ông Nguyễn Minh Nhựt, Phó Giám đốc Sở VH-TT TPHCM, thông tin, trong giai đoạn 2021-2025, các bảo tàng trên địa bàn thành phố đã đón hơn 13,4 triệu lượt khách tham quan, trong đó gần 4 triệu lượt khách quốc tế. Riêng năm 2025, lượng khách bảo tàng đạt hơn 4,4 triệu lượt, tăng 17,1% so với năm trước.
Cùng với đó, công tác chuyển đổi số được đẩy mạnh với hơn 249.000 hiện vật được số hóa 2D; hơn 2.100 hiện vật được số hóa 3D. Nhiều bảo tàng triển khai tham quan trực tuyến 360 độ, thuyết minh tự động và các nền tảng tương tác số. Công nghệ đã và đang góp phần mở thêm những cánh cửa để lịch sử đến được với nhiều người hơn, đặc biệt là thế hệ trẻ. Đó cũng là cách thành phố làm mới công tác bảo tồn di sản mà vẫn giữ nguyên giá trị cốt lõi của lịch sử.
Lan tỏa thông điệp hòa bình
Trong hành trình trưởng thành của hệ thống bảo tàng thành phố suốt 51 năm qua, Bảo tàng Chứng tích chiến tranh (số 28, đường Võ Văn Tần, phường Xuân Hòa) là một điển hình. Được thành lập ngày 4-9-1975, bảo tàng ban đầu mang sứ mệnh lưu giữ những chứng tích chiến tranh.
Năm 1998, bảo tàng trở thành thành viên của Mạng lưới Bảo tàng vì Hòa bình thế giới (INMP). Đến nay, đơn vị đã đón hơn 25 triệu lượt khách tham quan. Có những ngày cao điểm, lượng khách bảo tàng vượt 10.000 lượt, phần lớn là khách quốc tế. Năm 2023, bảo tàng lọt vào tốp 1% điểm đến tốt nhất toàn cầu do TripAdvisor bình chọn.
Bước ra khỏi bảo tàng, nhiều du khách mang theo những dư âm sâu sắc - thứ cảm xúc vượt qua mọi rào cản về ngôn ngữ, quốc tịch hay màu da. TS Trần Nguyên Khang (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TPHCM) nhìn nhận, bảo tàng sở hữu sức mạnh đặc biệt trong việc kết nối ký ức tập thể, kiến tạo những câu chuyện chạm đến trái tim và thực hiện sứ mệnh ngoại giao văn hóa mang tính biểu tượng. Điển hình như tại Bảo tàng Chứng tích chiến tranh, điều đọng lại cuối cùng trong lòng công chúng quốc tế không phải là hận thù, mà là sự trân trọng và khao khát hòa bình.
Tinh thần ấy tiếp tục được thể hiện qua những cách kể chuyện mới. Như trưng bày chuyên đề “Ẩm thực Nam bộ thời kháng chiến” đã kể câu chuyện về sự sẻ chia, về tình làng nghĩa xóm và sức sống bền bỉ của con người Nam bộ. Chuyên đề hiện đang được đề cử tại hạng mục Finest Projects (Dự án nghệ thuật ý nghĩa) của chương trình Hanoi Grapevine’s Finest 2025-2026, một hoạt động tôn vinh các dự án nghệ thuật đương đại tiêu biểu tại Việt Nam.
Mỗi bảo tàng là một nhịp cầu nối quá khứ với hiện tại, để giá trị lịch sử tiếp tục lan tỏa. Qua đó, thành phố kể với thế giới câu chuyện về ý chí vươn lên sau chiến tranh và khát vọng gìn giữ hòa bình - giá trị thiêng liêng làm nên bản sắc hôm nay và mai sau.
Bà Tôn Nữ Thị Ninh, Chủ tịch Ủy ban Hòa bình TPHCM, chia sẻ, thông điệp lớn nhất từ Bảo tàng Chứng tích chiến tranh là hòa bình không mặc nhiên có được, đó là thành quả từ ý chí và sự hy sinh để bảo vệ độc lập, tự do. Bảo tàng cần tiếp tục phát huy sứ mệnh giáo dục hòa bình, đồng thời khẳng định cam kết kiên định của Nhà nước và nhân dân Việt Nam đối với hòa bình trong nước và toàn cầu.
