Đối tượng lần này của chúng tôi không phải một ngôi đình, một khu phố cổ hay một công trình kiến trúc cụ thể, mà là cả một dòng sông. Dòng sông ấy vẫn hiện hữu mỗi ngày trong đời sống thành phố, nhưng cũng là một thực thể kỳ lạ: quen thuộc mà thường bị lãng quên. Bởi với nhiều người, dường như dòng sông chỉ hiện diện qua những cây cầu bắc ngang.
Người đồng hành với chúng tôi là những hoa tiêu hàng hải đã có hàng chục năm gắn bó với luồng tàu Đồng Nai - Sài Gòn - Nhà Bè - Lòng Tàu - Ngã Bảy - vịnh Gành Rái. Công việc của họ là dẫn tàu an toàn qua những khúc quanh, những con nước, những luồng lạch luôn biến đổi. Suốt hành trình, tôi nhận ra rằng ít ai hiểu dòng sông này sâu sắc hơn họ. Đi theo họ, những địa danh chỉ thấy trên bản đồ bỗng hiện lên sinh động, gần gũi và mang lại cho tôi nhiều cảm xúc.
Có lẽ phần lớn cư dân thành phố hôm nay quen nhìn Sài Gòn từ mặt đất; từ những đại lộ, những khu dân cư; từ các tuyến metro đang hình thành và những cao ốc liên tục mọc lên. Người dân đô thị đã quen với tư duy đường bộ, nhưng trong phần lớn lịch sử của vùng đất này lại là sự tiếp cận từ mặt nước. Trên đất nước ta, trước khi có quốc lộ, đường sắt hay những cây cầu nối đôi bờ, dòng sông là con đường xuôi ngược, là tuyến kết nối các vùng đất và cũng là tấm bản đồ tự nhiên của một quốc gia. Hơn thế nữa, đó còn là nguồn sống ngàn đời của nền nông nghiệp trồng trọt.
Người hoa tiêu đứng cạnh tôi chỉ tay về phía dòng nước đang mở rộng trước mũi tàu: “Nhìn vậy thôi chứ dưới đó là cả một hệ thống luồng lạch phức tạp. Đi trên sông không phải cứ thấy nước là đi được”. Anh kể về độ sâu luồng tàu, về những bãi cạn, thủy triều, những bãi bồi dịch chuyển theo mùa. Những câu chuyện tưởng như thuần túy kỹ thuật ấy lại gợi cho tôi suy nghĩ về những lớp tri thức được tích lũy qua nhiều thế hệ.
Trong nghiên cứu di sản, người ta thường nói đến di sản vật thể và phi vật thể. Chúng ta dễ nhận diện một ngôi chùa cổ hay một ngôi nhà trăm tuổi. Nhưng tri thức về dòng nước, về con nước lớn ròng, về cách đọc màu nước để nhận biết độ sâu hay hướng chảy cũng là một dạng di sản đặc biệt. Di sản ấy không hiện hữu bằng gạch đá mà được tích lũy bằng trải nghiệm, được truyền từ người này sang người khác và được kiểm chứng qua hàng ngàn chuyến đi. Có lẽ vì thế mà những người hoa tiêu khiến tôi liên tưởng đến những “người lưu giữ ký ức” của dòng sông.
2. Con tàu tiếp tục xuôi về phía Nhà Bè. Hai bên bờ, cảnh quan thay đổi dần. Những cụm cao tầng thưa hơn. Những kho bãi, bến cảng xuất hiện nhiều hơn. Những khoảng xanh mở rộng. Dòng sông bắt đầu cho thấy một gương mặt khác: không còn là dòng sông của cảnh quan đô thị mà là dòng sông của lao động và giao thương.
Theo những ghi chép của các nhà nghiên cứu lịch sử Nam bộ, hơn ba trăm năm trước, khi những lớp lưu dân người Việt tiến vào vùng đất phương Nam, họ đi theo các tuyến sông. Trước họ là những cộng đồng cư dân bản địa đã sinh sống tại đây từ nhiều thế hệ. Sau họ là những thương nhân người Hoa, người Nhật, người phương Tây. Từ cửa biển Cần Giờ ngược vào, họ gặp ngã ba Nhà Bè. Giữa vùng trời nước mênh mang, trong những giờ phút nghỉ ngơi chờ con nước lớn để tiếp tục hành trình, những lưu dân ấy từng phân vân trước đôi ngả: “Nhà Bè nước chảy chia hai/ Ai về Gia Định, Đồng Nai thì về”. Và cũng từ đây, dòng sông đã kết nối những cộng đồng ấy trong quá trình hình thành vùng đất mới.
Nếu nhìn trên bản đồ hiện đại, hệ thống sông Sài Gòn - Đồng Nai - Nhà Bè giống như một mạng lưới giao thông thủy. Nhưng nếu nhìn bằng con mắt của lịch sử, đó còn là những hành lang văn hóa. Con người, hàng hóa, ngôn ngữ, tín ngưỡng, kỹ thuật... tất cả đều từng theo dòng nước mà dịch chuyển. Vì thế không phải ngẫu nhiên mà những đô thị lớn của nhân loại thường hình thành bên sông. Với TPHCM, điều đó dường như còn rõ ràng hơn. Thành phố không chỉ phát triển bên dòng sông mà ở một nghĩa nào đó, còn được hình thành từ chính dòng sông ấy. Có thể xem mũi Đèn Đỏ - ngã ba Nhà Bè là một trong những địa danh mang tính cột mốc của quá trình đó.
Hàng trăm năm qua, những chiếc ghe bầu chở lúa từ miền Tây lên, những thuyền buôn từ miền Trung vào, những tàu hơi nước thời thuộc địa với những ống khói đen sì, cho đến những tàu hàng hiện đại hôm nay - phương tiện thay đổi, công nghệ phát triển, nhưng dòng sông luôn là nơi kết nối, trao đổi và mở cửa ra thế giới. Và bởi vậy, logic phát triển của đô thị về cơ bản vẫn không thay đổi.
3. Đứng cạnh người hoa tiêu trên buồng lái, bất chợt tôi nhận ra nghề của anh và nghề của mình có nhiều điểm tương đồng. Chúng tôi đều làm việc với những thứ không dễ nhìn thấy. Anh đọc những dòng chảy ẩn dưới mặt nước; tôi cố đọc những lớp ký ức ẩn dưới bề mặt thành phố. Anh thuộc lòng những khúc sông quanh co để dẫn tàu đi đúng hướng; tôi lần theo những dấu vết của quá khứ để hiểu vì sao đô thị hôm nay có hình hài như vậy.
Người đi tàu chỉ nhìn thấy mặt nước. Nhưng người hoa tiêu phải nhận ra những luồng lạch bên dưới, những bãi cạn và biến động của thủy triều. Người làm di sản cũng vậy. Đằng sau một ngôi đình, một khu phố hay một công trình cũ là những lớp ký ức, những quan hệ xã hội và những quá trình lịch sử kéo dài qua nhiều thế hệ. Có lẽ vì thế mà cả hai đều là những người “đọc tầng sâu”.
Dòng sông không bao giờ đứng yên. Mỗi ngày nước lại khác, phù sa lại khác, luồng lạch lại dịch chuyển. Nhưng trong sự đổi thay ấy vẫn tồn tại những quy luật dài hạn mà người hoa tiêu phải nắm bắt. Di sản cũng không phải là một vật thể bất động được đóng khung trong quá khứ. Thành phố thay đổi, cộng đồng thay đổi, cách con người hiểu về lịch sử cũng thay đổi. Người làm di sản không ngăn sự thay đổi mà cố gắng nhận ra những giá trị cốt lõi cần được gìn giữ trong dòng chảy ấy.
Là người dẫn đường, hoa tiêu không điều khiển con tàu theo ý mình. Họ chỉ giúp con tàu đi đúng luồng, tránh những rủi ro mà thuyền trưởng có thể chưa nhận ra. Người làm di sản cũng không quyết định tương lai của thành phố, vai trò của họ là góp phần nhận diện những kinh nghiệm, bài học và giá trị được tích lũy từ quá khứ để cộng đồng và nhà quản lý có thêm cơ sở khi lựa chọn hướng đi.
Nhưng có lẽ điểm tương đồng sâu sắc nhất nằm ở sự khiêm tốn trước đối tượng của mình. Không một hoa tiêu nào dám nghĩ rằng mình đã hiểu hết dòng sông. Dòng nước luôn có thể đổi khác. Thiên nhiên luôn lớn hơn tri thức của con người. Người làm di sản cũng vậy. Mỗi lần nghiên cứu một di tích, một khu phố hay một vùng đất, ta lại nhận ra lịch sử luôn phức tạp hơn những gì mình biết. Những lớp nghĩa mới vẫn có thể xuất hiện. Những cách diễn giải mới vẫn có thể được khám phá.
Cả hai nghề đều bắt đầu từ sự lắng nghe. Lắng nghe dòng sông. Lắng nghe quá khứ. Người hoa tiêu không thể thiếu trên những tuyến hàng hải phức tạp; người làm di sản cũng góp phần giúp thành phố tránh những “bãi cạn ký ức”, những khoảng trống hiểu biết về lịch sử mà nếu bỏ qua, cái giá phải trả có thể rất lớn.
Buổi chiều, con tàu quay trở lại trung tâm. Thành phố hiện ra từ xa. Những tòa nhà cao tầng lại xuất hiện nơi đường chân trời. Nhưng đó không còn là thành phố mà tôi nhìn thấy vào buổi sáng. Hay đúng hơn, thành phố vẫn vậy, chỉ có cách nhìn của tôi đã khác. Từ dòng sông, tôi hiểu thêm một phần lịch sử, một phần căn cước và cũng là một phần tương lai của TPHCM.
Trong nghiên cứu di sản đô thị, người ta thường nhấn mạnh rằng thành phố không phải là tập hợp của những công trình riêng lẻ. Thành phố là một quá trình - một quá trình tích lũy liên tục, một lớp phủ chồng lên lớp phủ, một cuộc đối thoại không ngừng giữa quá khứ và hiện tại.
Nhìn từ góc độ ấy, dòng sông chính là một trong những yếu tố ổn định nhất của lịch sử thành phố. Các công trình có thể thay đổi. Đường phố có thể thay đổi. Thậm chí đường chân trời của đô thị cũng thay đổi. Nhưng dòng sông vẫn là trục không gian cơ bản mà nhiều thế hệ cư dân đã dựa vào để định vị cuộc sống của mình.
