Xóa tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm
Dự thảo Nghị quyết thiết lập 4 nhóm chính sách xử lý hình sự đặc thù, gồm: không truy cứu trách nhiệm hình sự; loại trừ trách nhiệm hình sự đối với rủi ro trong đổi mới sáng tạo; tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự; miễn trách nhiệm hình sự.
Trong đó, quy định loại trừ trách nhiệm hình sự đối với rủi ro trong đổi mới sáng tạo áp dụng với trường hợp gây thiệt hại khi thực hiện hoạt động đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số nhưng đã tuân thủ quy trình và thực hiện các biện pháp phòng ngừa. Dự thảo cũng đề xuất cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự để khắc phục hậu quả. Theo đó, các thủ tục tố tụng có thể được tạm dừng tối đa 2 năm, tạo điều kiện để tổ chức, cá nhân khắc phục hậu quả, hoàn thành dự án dang dở nhằm mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội; nếu khắc phục xong toàn bộ hậu quả, người vi phạm có thể được miễn trách nhiệm hình sự hoặc đình chỉ vụ án.
Dự thảo cũng quy định chính sách khoan hồng sau khi đã có bản án, gồm hoãn chấp hành hình phạt tù, tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù để người bị kết án khắc phục hậu quả. Nếu hoàn thành việc khắc phục, họ có thể được miễn chấp hành phần hình phạt còn lại và được xóa án tích theo cơ chế đặc biệt. Bên cạnh đó, dự thảo còn đề xuất loại trừ hoặc miễn trách nhiệm đối với những người tham gia xây dựng, thẩm định, thẩm tra và triển khai nghị quyết nếu tuân thủ quy trình, không vụ lợi, ngay cả khi xảy ra thiệt hại.
TS-luật sư Nguyễn Thị Kim Vinh, Giám đốc Công ty Luật TNHH TNJ, nguyên Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, khẳng định, đây là tư duy chính sách mới, thể hiện nỗ lực tháo gỡ tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm đang cản trở hoạt động của bộ máy và môi trường đầu tư. Dự thảo đã chạm đúng một điểm nghẽn của thực tiễn, bởi hoạt động đổi mới luôn có rủi ro nhất định. Nếu không có cơ chế bảo vệ người ngay, làm vì lợi ích chung, nhiều sáng kiến có thể bị dừng lại ngay từ khâu đề xuất.
Không để chính sách bị lợi dụng
Đánh giá cao các quy định mới, tiến bộ trong Dự thảo Nghị quyết, song TS-luật sư Nguyễn Thị Kim Vinh lưu ý, nếu quy định không đủ chặt, cơ chế này có thể biến thành một “vùng xám” pháp lý, nơi ranh giới giữa rủi ro được chấp nhận và sai phạm phải xử lý trở nên mơ hồ. Nếu muốn áp dụng cơ chế không truy cứu một cách thuyết phục, dự thảo phải đặt ra tiêu chí chứng minh nghiêm ngặt. “Không tham nhũng, không vụ lợi” phải được kiểm chứng qua dòng tiền, tài sản, quan hệ lợi ích, hồ sơ giao dịch và những người có liên quan.
Tương tự, “vì lợi ích chung” phải thể hiện bằng hồ sơ dự án, ý kiến thẩm định, đánh giá tác động, biện pháp phòng ngừa rủi ro và kết quả thực hiện. Từ đó, yêu cầu đặt ra là cần vạch rõ ranh giới giữa người dám làm đúng, dám thử nghiệm trong khuôn khổ pháp luật với người làm ẩu, làm tắt, làm trái rồi vin vào mục tiêu phát triển để xin miễn trách nhiệm.
Luật sư Đoàn Thị Hồng Linh, Đoàn Luật sư TPHCM cũng cho rằng, dự thảo lần này có thể xem là bước phát triển đáng kể dưới góc độ pháp luật hình sự, bởi đã dịch chuyển tư duy từ xử lý hậu quả sang đánh giá đầy đủ động cơ, bối cảnh và mức độ rủi ro trong hoạt động quản trị. Các điều kiện dự thảo đưa ra thể hiện sự thận trọng, nhưng để áp dụng thống nhất thì cần được cụ thể hóa, định lượng rõ ràng, minh bạch.
Đặc biệt, khái niệm “vì lợi ích chung” cần được quy định cụ thể và chứng minh bằng căn cứ khách quan. Điều kiện “không tham nhũng, không vụ lợi” phải gắn với nghĩa vụ chứng minh bằng chứng cứ cụ thể. Tiêu chí “đã khắc phục toàn bộ hậu quả” cũng cần làm rõ về mức độ, thời điểm, nhất là trong các dự án đầu tư công hoặc hoạt động quản lý kinh tế quy mô lớn, nơi có những loại thiệt hại không dễ khắc phục toàn bộ.
Trong khi đó, luật sư Nguyễn Hùng Quân, Đoàn Luật sư TPHCM phân tích, để tránh chính sách bị lợi dụng thành “vùng an toàn” cho hành vi vi phạm pháp luật, cần có cơ chế phản biện công khai với sự tham gia của chuyên gia, người có chuyên môn để đánh giá tính khả thi của dự án, sáng kiến. PGS-TS Cao Vũ Minh, Trưởng bộ môn Luật Hành chính - Nhà nước, Khoa Luật, Trường Đại học Kinh tế - Luật (ĐHQG TPHCM), đề nghị cần đánh giá hiệu quả của nghị quyết và luật hóa các nội dung về bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung, trong đó quy định cụ thể các điều kiện để được xem là dám nghĩ, dám làm.
PGS-TS Cao Vũ Minh, Trưởng bộ môn Luật Hành chính - Nhà nước, Khoa Luật, Trường Đại học Kinh tế - Luật (ĐHQG TPHCM) cho rằng, cơ sở thực tế để truy cứu trách nhiệm pháp lý nói chung và truy cứu trách nhiệm hình sự nói riêng đối với một chủ thể là phải có vi phạm pháp luật - là những hành vi có lỗi. Trong trường hợp cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng đánh giá một người thực hiện đúng quy trình pháp luật, vì lợi ích chung và hoàn toàn không vụ lợi thì xem như không có lỗi. Trong trường hợp này thì không thể áp dụng trách nhiệm pháp lý bất lợi đối với chủ thể đó.
