Khi giai điệu đi kèm nghĩa vụ pháp lý

Đằng sau những bản nhạc phát trong quán cà phê, phòng gym hay nhà hàng… là câu chuyện về quyền lợi của người sáng tạo và xây dựng môi trường kinh doanh văn minh.

Nhạc phát trong quán cà phê không phải miễn phí

Tại một quán cà phê trên đường Quang Trung (phường Gò Vấp, TPHCM), mỗi sáng tiếng nhạc vẫn vang lên từ chiếc điện thoại kết nối với loa Bluetooth. Những bản tình ca nhẹ nhàng giúp không gian gần gũi hơn, khách hàng ở lại lâu hơn và việc trải nghiệm dịch vụ cũng trở nên trọn vẹn hơn.

Với các chủ cơ sở kinh doanh, việc mở nhạc phục vụ như đã thành thói quen. Tuy nhiên, dưới góc độ pháp luật sở hữu trí tuệ, khi âm nhạc được sử dụng để phục vụ hoạt động kinh doanh, đây không còn là nhu cầu thưởng thức cá nhân mà đã trở thành một yếu tố được khai thác thương mại.

Theo bà Lê Thị Minh Hằng, chuyên gia sở hữu trí tuệ và bản quyền, Giám đốc Trung tâm Quyền và Giải pháp Tài sản số, khi âm nhạc được sử dụng để phục vụ khách hàng tại quán cà phê, phòng gym, spa hay các cơ sở dịch vụ khác, hoạt động đó mang bản chất khai thác thương mại. Vì vậy, phải có nghĩa vụ trả tiền bản quyền phát sinh theo quy định của pháp luật. Nội dung này đã được quy định tại Nghị định 17/2023/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan, đồng thời được bổ sung, làm rõ thêm bởi Nghị định 134/2026/NĐ-CP.

Theo đó, tổ chức, cá nhân sử dụng tác phẩm, bản ghi âm, ghi hình đã công bố trong các hoạt động kinh doanh như nhà hàng, quán cà phê, khách sạn, siêu thị, khu vui chơi giải trí, phòng tập thể dục, cơ sở thẩm mỹ, quán bar, vũ trường, karaoke và các mô hình tương tự có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài chính đối với chủ sở hữu quyền theo quy định.

Điều đáng chú ý là một bản nhạc không chỉ liên quan đến quyền tác giả của người sáng tác mà còn gắn với quyền của nghệ sĩ biểu diễn, nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình và nhiều quyền liên quan khác. Chính vì vậy, việc quản lý và phân phối tiền bản quyền luôn là vấn đề phức tạp ở nhiều quốc gia.

Theo các chuyên gia, cần nhìn nhận tiền bản quyền không phải là khoản thu đối với chiếc loa hay thiết bị phát nhạc, mà là khoản thù lao dành cho những người đã sáng tạo nên giá trị mà cơ sở kinh doanh đang khai thác để nâng cao chất lượng dịch vụ. Trong nền kinh tế sáng tạo, âm nhạc cũng là một loại tài sản có giá trị kinh tế. Khi tài sản đó được sử dụng để hỗ trợ hoạt động kinh doanh, việc chia sẻ một phần giá trị cho người sáng tạo là nguyên tắc công bằng được nhiều hệ thống pháp luật trên thế giới thừa nhận.

Gian nan đầu mối thu tiền

Điều khiến nhiều cơ sở kinh doanh băn khoăn không phải là có phải trả tiền bản quyền hay không, mà là trả như thế nào và trả cho ai?

Ông Nguyễn Lê Tuấn, chủ một quán cà phê tại phường Tân Sơn Hòa (TPHCM), cho rằng, cơ quan quản lý và các tổ chức đại diện quyền tác giả nên công khai danh mục tác phẩm được ủy quyền, mức phí và phương thức tính để các hộ kinh doanh dễ kiểm chứng.

“Trả tiền bản quyền là điều đương nhiên nhưng rất mong có sự rõ ràng, minh bạch để giúp doanh nghiệp thuận lợi hơn trong việc thực hiện”, ông Nguyễn Lê Tuấn nói. Trong khi đó, bà Trần Thị Lan, quản lý một nhà hàng tại phường Xuân Hòa (TPHCM), cho hay, điều các doanh nghiệp nhỏ quan tâm là mức thu cần phù hợp với quy mô kinh doanh và tránh tình trạng phải trả phí trùng lặp nếu đã sử dụng các nền tảng phát nhạc có giấy phép thương mại.

Đại diện một hệ thống cà phê tại phường Tân Thới Hiệp đề xuất, cần có cổng thông tin điện tử thống nhất để tra cứu, đăng ký và thanh toán trực tuyến, thay vì làm việc qua nhiều đầu mối khác nhau. Điều này sẽ giúp giảm thủ tục hành chính và hạn chế phát sinh tranh chấp.

Những băn khoăn trên cũng phản ánh một thực tế là hiện mỗi tổ chức đại diện thường chỉ được chủ sở hữu ủy quyền quản lý một phạm vi quyền nhất định. Chẳng hạn, Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC) đại diện cho quyền tác giả âm nhạc; Hiệp hội Công nghiệp ghi âm Việt Nam (RIAV) đại diện cho quyền của nhà sản xuất bản ghi âm; Hội Bảo vệ quyền của nghệ sĩ biểu diễn âm nhạc Việt Nam (APPA) đại diện cho quyền của nghệ sĩ biểu diễn. Trong khi đó, một bài hát có thể đồng thời liên quan đến tất cả các nhóm quyền này.

Bên cạnh câu chuyện về đầu mối thực hiện nghĩa vụ, một hiểu lầm khá phổ biến hiện nay là việc sử dụng các tài khoản đã trả phí như YouTube Premium, Spotify Premium hoặc Apple Music đồng nghĩa với việc được phép mở nhạc tại nơi kinh doanh.

Bà Lê Thị Minh Hằng phân tích, phần lớn các giấy phép YouTube Premium, Spotify Premium hay Apple Music là dành cho mục đích cá nhân, phi thương mại. Trong khi việc sử dụng ở các cơ sở kinh doanh lại nhằm phục vụ khách hàng, được xem như sử dụng cho mục đích thương mại, thì nghĩa vụ bản quyền vẫn phát sinh. Thậm chí dù doanh nghiệp sử dụng gói Business của một nền tảng, vẫn cần xem phạm vi giấy phép đến đâu, đã có đầy đủ quyền khai thác thương mại hay chưa?

Theo Cục Bản quyền tác giả (Bộ VH-TT-DL), cơ chế đại diện tập thể quyền được xây dựng nhằm hỗ trợ người sử dụng tác phẩm không phải tự tìm kiếm và đàm phán với từng chủ sở hữu quyền. Tuy nhiên, để cơ chế này vận hành hiệu quả hơn, nhiều ý kiến cho rằng cần tiếp tục tăng cường minh bạch dữ liệu, đơn giản hóa thủ tục cấp phép và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong quản lý bản quyền.

Quy định về quyền tác giả và quyền liên quan không nhằm tạo thêm gánh nặng cho người kinh doanh mà hướng tới bảo đảm hài hòa lợi ích giữa người sáng tạo, đơn vị khai thác tác phẩm và người tiêu dùng. Tuy nhiên, để chính sách đi vào cuộc sống, cùng với ý thức tuân thủ của doanh nghiệp, việc tiếp tục hoàn thiện cơ chế theo hướng minh bạch, thuận tiện và ứng dụng công nghệ trong quản lý, cấp phép và thanh toán bản quyền sẽ góp phần đưa nghĩa vụ bản quyền trở thành một phần bình thường của hoạt động kinh doanh, tạo nền tảng để thị trường sáng tạo phát triển lành mạnh và bền vững.

---