1. Giới sáng tác trong nước nhiều năm qua đã quá quen với một thực tế: quyền tác giả, quyền sở hữu trí tuệ bị xem nhẹ. Sự xem nhẹ ấy đến từ nhiều phía, từ các đơn vị, cá nhân chuyên trục lợi đến một bộ phận khán giả thiếu ý thức khi xem miễn phí, nghe miễn phí, sao chép lậu, khai thác trái phép…
Tôi vẫn còn nhớ câu chuyện một bản nhạc “hit” của mình từng được thống kê doanh thu nhạc chuông chờ điện thoại từ các nhà mạng với số tiền hơn 1,7 tỷ đồng vào năm 2008. Thế nhưng, khi liên hệ với ê kíp ca sĩ, tôi chỉ được nhận 30 triệu đồng gọi là “an ủi”. Rồi trong hành trình đấu tranh đòi quyền lợi hợp pháp, tôi bị một người tự xưng là luật sư tiếp cận, thuyết phục ký giấy ủy quyền để đi thu hồi tiền bản quyền. Nhưng chính người này sau đó lại mang tờ giấy ủy quyền ấy bán cho các công ty khác để hưởng lợi.
Sau những bài học đó, tôi dần cẩn trọng hơn trong các văn bản, thỏa thuận, hợp đồng. Nhưng suy cho cùng, tôi cũng chỉ là một nhạc sĩ. Việc theo kịp những tiến bộ của công nghệ, các nền tảng phát hành mới và cả những quy định pháp luật mới về bản quyền là điều không hề dễ dàng. Được hưởng lợi từ thành quả lao động của mình lẽ ra phải là điều hết sức bình thường, nhưng với tôi và nhiều anh em nhạc sĩ khác, đó lại là một hành trình đòi quyền lợi đầy gian nan.
Thậm chí sau này, tôi phải tự sản xuất, tự phát hành tác phẩm của mình để giảm bớt thất thoát. Thế nhưng, vẫn không ít lần tôi đột nhiên bị một công ty nào đó khiếu nại bản quyền (claim) chính bài hát của mình, rồi hưởng phần tiền các nền tảng trả về, dù tôi chưa từng ủy quyền cho họ. Bi hài hơn, tôi còn phải đi xin họ “nhả claim” cho chính sản phẩm của mình.
Tôi cũng không ít lần rơi vào cảnh khó xử khi đã cho phép các đơn vị, trường học, chương trình phi lợi nhuận, chương trình phục vụ quần chúng - chính trị… sử dụng miễn phí ca khúc do mình sáng tác. Thế nhưng, sau đó họ lại bị khiếu nại bản quyền, bị gây khó dễ trong việc đăng tải ca khúc, còn tôi - tác giả thật sự - lại không thể làm gì được.
2. Bản thân tôi nói riêng và khá nhiều nhạc sĩ nói chung đã từng không biết phải kiện ai, kiện như thế nào và đến bao giờ mới có thể lấy lại những thứ thuộc về mình nhưng bị kẻ xấu chiếm đoạt trắng trợn. Thực tế, nghệ sĩ thường rất ngại kiện tụng. Mới bắt đầu, báo chí, truyền thông vào cuộc, dư luận ồn ào, xôn xao, nhưng rồi mọi chuyện dần chìm xuống. Người nghệ sĩ phải tốn chi phí, thời gian đi lại, mệt mỏi theo đuổi vụ việc mà vẫn không biết hiệu quả đến đâu, chưa kể trong thời gian tranh chấp, các khoản tiền bản quyền liên quan thường bị “treo”, không được thanh toán; thiệt thòi cuối cùng vẫn thuộc về nghệ sĩ.
Nhưng trên hết, điều khiến chúng tôi vui mừng nhất không phải là những bản án, mà là sự xuất hiện của một thế hệ khán giả nghe nhạc văn minh hơn: sẵn sàng trả tiền để thưởng thức các sản phẩm trí tuệ, mua vé xem concert, tôn trọng công sức của người sáng tạo.
Bản quyền là câu chuyện vô cùng phức tạp. Hành trình đi tới sự công bằng, minh bạch chắc chắn còn dài. Nhưng với những gì đang diễn ra, hy vọng đã trở lại với những người sáng tạo. Lần đầu sau nhiều năm, thay vì chỉ loay hoay tự hỏi làm sao bảo vệ những “đứa con tinh thần” của mình, những người sáng tác bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến quyền lợi, đến khả năng mở rộng phát hành tác phẩm.
Sự nghiêm minh của pháp luật, hành lang pháp lý ngày càng rõ ràng hơn, cùng với những ứng dụng công nghệ tiên tiến trong xử lý vi phạm bản quyền đang góp phần giúp bảo vệ bản quyền căn cơ hơn. Người nghệ sĩ có thêm niềm tin rằng mình sẽ được bảo vệ, được ứng xử công bằng để yên tâm sáng tạo.
Đó cũng là nền tảng quan trọng để xây dựng một môi trường văn hóa lành mạnh, minh bạch, góp phần giúp công nghiệp văn hóa phát triển bền vững và vững vàng hơn trong tương lai.
