Nhiều năm qua, Việt Nam đã dành những ngày nghỉ để tôn vinh các sự kiện lịch sử trọng đại, tri ân những đóng góp to lớn của các thế hệ đi trước. Thế nhưng, một ngày nghỉ dành riêng cho văn hóa lại mang một ý nghĩa khác: Đó là lời nhắc nhở rằng văn hóa không đứng ngoài đời sống kinh tế - xã hội, mà chính là nền tảng định hình cách ứng xử, cách lao động, sáng tạo và cả khát vọng phát triển của mỗi con người.
Nếu trước đây văn hóa thường được hiểu là lễ hội, triển lãm, sân khấu hay các hoạt động nghệ thuật..., thì trong bối cảnh hiện nay, khái niệm ấy đã rộng hơn rất nhiều. Văn hóa hiện diện trong từng lời nói trên mạng xã hội, cách ứng xử nơi công cộng, ý thức chấp hành pháp luật, thái độ tôn trọng sự khác biệt, trong cách thức tranh luận và cả trách nhiệm của mỗi người khi chia sẻ một thông tin lên không gian mạng. Đó cũng chính là tinh thần xuyên suốt của Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam: Phát triển văn hóa phải gắn với xây dựng con người Việt Nam toàn diện, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, phát huy sức mạnh mềm quốc gia và phát triển nền tảng văn hóa số để mọi người dân đều được sáng tạo và thụ hưởng các giá trị văn hóa.
Thực tế cho thấy, xã hội đang thay đổi với tốc độ rất nhanh dưới tác động của chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo. Chỉ trong vài giây, một đoạn video có thể tiếp cận hàng triệu người; một phát ngôn thiếu chuẩn mực có thể lan truyền nhanh hơn những điều tử tế; tin giả, ngôn từ kích động, bạo lực mạng, hành vi khiếm nhã ... nhằm tạo tương tác bằng mọi giá. Những mặt trái ấy đang đặt ra thách thức chưa từng có đối với việc xây dựng môi trường văn hóa.
Chính vì vậy, phát triển văn hóa hôm nay không chỉ là xây thêm nhà hát, bảo tồn thêm di tích hay tổ chức nhiều lễ hội. Quan trọng hơn là xây dựng một hệ giá trị ứng xử phù hợp với thời đại số. Mỗi công dân cần trở thành một “người sáng tạo văn hóa” thông qua những hành vi văn minh hàng ngày, từ đời thực đến không gian mạng. Với TPHCM, yêu cầu ấy càng trở nên cấp thiết. Là đô thị lớn nhất cả nước, TPHCM cũng là nơi hội tụ nhiều nền văn hóa, nhiều xu hướng, thách thức mới. Mỗi ngày, hàng chục triệu lượt tương tác diễn ra trên các nền tảng số từ chính người dân thành phố. Những giá trị tích cực có thể lan tỏa rất nhanh, nhưng những biểu hiện lệch chuẩn cũng dễ dàng khuếch đại nếu thiếu ý thức và trách nhiệm. Do đó, xây dựng môi trường văn hóa tại TPHCM không thể chỉ dừng lại ở các phong trào vận động hay những khẩu hiệu đẹp. Điều cần thiết là hình thành văn hóa cả thực và số trong từng cơ quan, trường học, doanh nghiệp, từng gia đình và cá nhân. Đó là văn hóa tôn trọng pháp luật trên môi trường mạng; văn hóa kiểm chứng thông tin trước khi chia sẻ; văn hóa tranh luận bằng lý lẽ thay vì công kích cá nhân; văn hóa sáng tạo đi đôi với trách nhiệm xã hội…
Ngày Văn hóa Việt Nam mà Quốc hội đã thông qua vì thế không chỉ là một ngày nghỉ để vui chơi hay mua sắm. Đó là dịp để mỗi gia đình cùng đọc một cuốn sách, đưa con đến bảo tàng, nhà hát, thư viện, tham gia các hoạt động cộng đồng hoặc đơn giản là dành thời gian trò chuyện nhiều hơn với nhau. Những trải nghiệm ấy chính là cách nuôi dưỡng tình yêu văn hóa và phát triển lòng nhân ái một cách tự nhiên và bền vững. Một xã hội phát triển ngoài tăng trưởng kinh tế còn cần có những con người biết sống đẹp, biết tôn trọng pháp luật, biết giữ gìn bản sắc và biết lan tỏa điều tích cực. Khi mỗi công dân đều góp phần xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, cả trong đời thực lẫn không gian số, một ngày nghỉ vì văn hóa sẽ trở thành động lực cho sự phát triển bền vững của đất nước.
