Cơ chế hỗ trợ người học mang tầm quốc gia
Theo Thứ trưởng Bộ GD-ĐT Lê Quân, hiện hệ thống học bổng còn phân tán, nhiều chương trình mang tính ngắn hạn, thiếu cơ chế phát hiện sớm và bồi dưỡng liên tục đối với người học có tiềm năng. Đồng thời, chưa có một đầu mối cấp quốc gia đủ năng lực pháp lý và tổ chức để điều phối, huy động, sử dụng hiệu quả các nguồn lực học bổng từ ngân sách và xã hội.
Do đó, việc xây dựng Quỹ Học bổng Quốc gia với vai trò là công cụ chính sách cấp quốc gia tạo đột phá trong việc hỗ trợ người học, góp phần phát hiện và bồi dưỡng nhân tài. Với nguồn lực lớn, tổ chức bài bản, người học sẽ được tiếp cận khoản hỗ trợ dài hạn, liên tục và liên thông từ các cấp học. Qua đó, nguồn hỗ trợ từ học bổng trở nên hiệu quả hơn, minh bạch và cũng tránh trùng lặp; đồng thời sẽ giải quyết những hạn chế hiện nay của hệ thống học bổng là tính phân tán và hỗ trợ ngắn hạn.
Theo dự thảo, quỹ được xây dựng theo hướng hiện đại, minh bạch và linh hoạt, với các quy định cụ thể về cơ cấu tổ chức, nguyên tắc hoạt động, cơ chế tài chính, quy trình xét cấp học bổng, giải ngân, hậu kiểm và giám sát dữ liệu trên nền tảng số. Dự thảo cũng đề xuất 5 chương trình học bổng gồm: học bổng tài năng; học bổng du học; học bổng theo điều ước quốc tế; học bổng thu hút người nước ngoài học tại Việt Nam; học bổng dành cho nhóm ưu tiên. Việc xét chọn sẽ dựa trên bộ tiêu chí và thang điểm cụ thể, bảo đảm khách quan, minh bạch và phòng ngừa xung đột lợi ích.
Đồng tình cao về chủ trương lập Quỹ Học bổng Quốc gia, TS Trần Đình Lý, Phó hiệu trưởng Trường ĐH Nông Lâm TPHCM, nêu rõ 3 tác động có tính đột phá nếu quỹ vận hành hiệu quả. Thứ nhất, quỹ có thể mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục chất lượng cho học sinh, sinh viên, học viên, nghiên cứu sinh có năng lực nhưng khó khăn về điều kiện kinh tế, góp phần bảo đảm công bằng giáo dục. Thứ hai, tạo động lực thúc đẩy tinh thần học tập, nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và khát vọng cống hiến của thế hệ trẻ. Thứ ba, giúp Nhà nước có thêm công cụ để thu hút, nuôi dưỡng nhân tài trong các lĩnh vực chiến lược rất cần cho năng lực cạnh tranh quốc gia trong giai đoạn mới.
Đòn bẩy chiến lược để phát triển nguồn nhân lực
Nghị quyết 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đặt mục tiêu đến năm 2030 có ít nhất 20.000 người học các chương trình tài năng và 6.000 nghiên cứu sinh trong các lĩnh vực khoa học cơ bản, kỹ thuật và công nghệ. Nhiều chuyên gia nhận định, những mục tiêu này đòi hỏi một cơ chế hỗ trợ tài chính đủ mạnh để thay đổi xu hướng lựa chọn ngành nghề, đồng thời giúp người học đủ tài chính để vững vàng theo đuổi quá trình học và sáng tạo.
TS Nguyễn Trung Nhân, Trưởng phòng Đào tạo Trường ĐH Công nghiệp TPHCM cho rằng, việc thành lập Quỹ Học bổng Quốc gia là cần thiết trong bối cảnh hiện nay, đặc biệt là trước những chủ trương lớn mà Đảng, Nhà nước ta đặt ra đối với lĩnh vực giáo dục đào tạo và phát triển KH-CN. Không chỉ tiếp thêm động lực cho người học có năng lực phát triển và cống hiến, nguồn lực từ quỹ còn có thể hỗ trợ các nhà khoa học, nhóm nghiên cứu triển khai những đề tài mang tính đột phá, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực quốc gia.
Theo TS Nguyễn Trung Nhân, để quỹ phát huy hiệu quả, cần có cơ quan quản lý, điều hành chuyên trách trực thuộc Bộ GD-ĐT cùng cơ chế vận hành minh bạch, công khai, công bằng và bộ tiêu chí xét chọn rõ ràng để người học, nhà nghiên cứu dễ tiếp cận. Ông cũng cho rằng, thủ tục giải ngân cần phù hợp với đặc thù của hoạt động khoa học và sáng tạo. “Nghiên cứu khoa học luôn có yếu tố rủi ro, vì vậy cần hạn chế các thủ tục hành chính không cần thiết để nhà khoa học yên tâm khi tiếp cận nguồn hỗ trợ từ quỹ”, ông nói.
- TS HOÀNG NGỌC VINH, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp (Bộ GD-ĐT):
Quan trọng nhất là tạo nên độ tin cậy cao
Tác động cốt lõi của quỹ không nằm ở việc phát tiền, mà là kiến tạo cơ hội cho những cá nhân có năng lực thực sự nhưng thiếu điều kiện. Cần dồn trọng tâm ngân sách vào các lĩnh vực nhà nước cần nhưng thị trường bỏ ngỏ: khoa học cơ bản, công nghệ lõi, sư phạm, y tế, nghệ thuật đặc thù và các nhóm yếu thế. Phải chấm dứt tình trạng hỗ trợ dàn trải, chuyển hẳn sang đầu tư có trọng điểm. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả, ngay từ đầu phải quy định rạch ròi quỹ làm gì và tuyệt đối không làm gì.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, các quỹ học bổng vận hành hiệu quả đều dựa trên ba trụ cột: mục tiêu sắc nét, quản trị chuyên nghiệp và cạnh tranh sòng phẳng. Họ không dàn trải, mà nhắm trúng đích: phát hiện tài năng và vực dậy các ngành trọng điểm. Thay vì tập trung vào phát triển quy mô quỹ ngay từ đầu, mục tiêu tiên quyết là phải xây dựng một quỹ có độ tin cậy cao. Chỉ khi người học tin vào sự công bằng, doanh nghiệp tin tiền được dùng đúng chỗ và xã hội giám sát được hiệu quả, thì Quỹ Học bổng Quốc gia mới thực sự trở thành một công cụ chính sách có trọng lượng.
- TS NGUYỄN QUỐC ANH, Phó hiệu trưởng Trường ĐH Công nghệ TPHCM:
Đầu tư dài hạn cho nguồn nhân lực và năng lực cạnh tranh quốc gia
Việt Nam có thể tham khảo kinh nghiệm từ nhiều quốc gia đã vận hành quỹ học bổng rất hiệu quả để xây dựng mô hình phù hợp. Chẳng hạn, tại Singapore, học bổng được xem là một công cụ chiến lược để phát triển nhân lực quốc gia. Nhà nước tập trung đầu tư cho các ngành mũi nhọn như công nghệ, kỹ thuật, y khoa hay quản trị công, đồng thời có cơ chế gắn kết trách nhiệm của người nhận học bổng với việc quay về đóng góp cho đất nước sau đào tạo.
Hàn Quốc lại nổi bật ở việc ứng dụng công nghệ để quản lý một cách minh bạch và hiệu quả quỹ học bổng. Toàn bộ quy trình từ đăng ký, xét duyệt đến giải ngân đều được số hóa, giúp giảm thủ tục hành chính, tiết kiệm thời gian và đảm bảo cơ hội tiếp cận công bằng cho người học ở mọi địa phương. Còn tại Đức, các chương trình học bổng được xây dựng theo hướng rất thân thiện với người học, chú trọng tính công bằng và khả năng tiếp cận. Sinh viên có thể thực hiện hồ sơ qua cơ chế một cửa, hạn chế tối đa giấy tờ phức tạp và được hỗ trợ nhanh chóng, minh bạch...
Từ đó có thể thấy, điểm chung trong kinh nghiệm của các quốc gia này là họ đều xem học bổng không chỉ là chính sách hỗ trợ tài chính mà còn là một khoản đầu tư dài hạn cho nguồn nhân lực.
- Ông HUỲNH THANH PHÚ, Hiệu trưởng Trường THPT Bùi Thị Xuân, phường Bến Thành, TPHCM:
Phát huy truyền thống hiếu học
Xây dựng Quỹ Học bổng Quốc gia là một chủ trương giàu tính nhân văn, đồng thời kế thừa truyền thống hiếu học rất đẹp của dân tộc. Đây không đơn thuần là hỗ trợ tài chính, mà còn là một thông điệp xã hội mạnh mẽ: đất nước luôn trân trọng người học, bảo vệ khát vọng học tập và tạo điều kiện để tài năng phát triển đến cùng.
Tôi cho rằng, giá trị lớn nhất của quỹ không nằm ở số tiền cấp phát, mà sự an tâm mang lại cho người học. Khi một em học sinh biết rằng phía sau mình là sự nâng đỡ bền vững của nhà nước, của xã hội, các em sẽ có thêm niềm tin để chuyên tâm học tập, mạnh dạn theo đuổi những lĩnh vực khó, những ngành nghề đòi hỏi chiều sâu học thuật và nghiên cứu lâu dài.
THANH HÙNG - THU TÂM (ghi)
