Quyền tác giả phía sau những sản phẩm AI

Không thể mặc nhiên “mượn”

Giữa tháng 6-2026, Hiệp hội Điện ảnh Hoa Kỳ khu vực châu Á - Thái Bình Dương (MPA Asia Pacific) gửi văn bản đến Hội Bảo vệ Quyền tác phẩm điện ảnh và phim truyền hình Việt Nam (VAFC), đề nghị công bố việc các hãng phim thành viên thực hiện quyền bảo lưu đối với việc sử dụng tác phẩm trong các hoạt động liên quan đến AI. Phía sau văn bản ấy là một thông điệp: Dữ liệu sáng tạo không phải là nguồn tài nguyên vô chủ.

Nếu vài năm trước, tranh luận thường xoay quanh việc một bức tranh hay bài hát do AI tạo ra có được bảo hộ quyền tác giả hay không, thì nay trọng tâm đã chuyển sang nguồn gốc dữ liệu đầu vào. Bởi muốn tạo ra bất cứ sản phẩm nào, AI đều phải “học” từ Big Data vốn do con người tạo dựng trong nhiều năm.

“Câu hỏi quan trọng nhất hiện nay là AI đã lấy dữ liệu của ai và có được sự đồng ý của chủ sở hữu dữ liệu gốc hay không?”, bà Lê Thị Minh Hằng, Giám đốc Trung tâm Pháp luật và Tác quyền thuộc Hiệp hội Quyền sao chép Việt Nam (VIETRRO), đặt vấn đề. Đó cũng là tinh thần nổi bật trong Nghị định số 134/2026/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung Nghị định 17/2023/NĐ-CP hướng dẫn Luật Sở hữu trí tuệ (có hiệu lực từ ngày 1-4-2026). Lần đầu tiên, pháp luật Việt Nam dành một mục riêng xác lập rõ hơn vai trò của con người trong quá trình sáng tạo có sử dụng AI.

Theo đó, AI chỉ được xem như là một công cụ hỗ trợ sáng tạo và để được bảo hộ quyền tác giả, tác phẩm do AI tạo ra phải thể hiện sự tham gia mang tính sáng tạo của con người thông qua việc lựa chọn, điều khiển, đánh giá, chỉnh sửa và quyết định kết quả cuối cùng. Nói cách khác, AI có thể hỗ trợ, nhưng không thể thay thế vai trò sáng tạo của con người...

Nghị định cũng đặt ra những điều kiện chặt chẽ trong việc khai thác văn bản và dữ liệu phục vụ nghiên cứu, thử nghiệm và huấn luyện AI, như: dữ liệu phải được tiếp cận hợp pháp, không làm ảnh hưởng đến việc khai thác bình thường tác phẩm; đặc biệt, chủ sở hữu có quyền bảo lưu, từ chối cho AI được tiếp cận các dữ liệu được bảo vệ bản quyền.

Đồng hành không đánh đổi

Trên thế giới, việc ngăn chặn AI tự ý tiếp cận các nguồn dữ liệu được bảo vệ bằng luật bản quyền cũng còn nhiều khác biệt. Từ năm 2019, Liên minh châu Âu (EU) đã xây dựng cơ chế khai thác văn bản và dữ liệu trong thị trường số. Nhật Bản có cách tiếp cận cởi mở hơn khi luật pháp vẫn cho phép AI ở mức độ nào đó được khai thác dữ liệu để phân tích thông tin và huấn luyện AI.

Mỹ hiện chưa có đạo luật liên bang nào về hoạt động khai thác dữ liệu để huấn luyện AI. Từng tranh chấp vì thế đều được giải quyết thông qua tòa án hoặc dựa trên các thương thảo riêng giữa doanh nghiệp AI và chủ sở hữu. Trung Quốc yêu cầu các doanh nghiệp phát triển AI phải đảm bảo nguồn dữ liệu huấn luyện hợp pháp, đảm bảo tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ.

Dù cách tiếp cận khác nhau, điểm gặp nhau ngày càng rõ là AI không thể phát triển bằng cách bỏ qua quyền của người sáng tạo. Khi dữ liệu trở thành nguồn lực của nền kinh tế số, việc bảo vệ quyền lựa chọn của người sáng tạo không nhằm cản trở đổi mới sáng tạo, mà để đổi mới diễn ra trên một nền tảng công bằng và bền vững.

Bởi phía sau mỗi tập dữ liệu mà AI tiếp nhận, chính là tri thức, lao động và cảm xúc của những con người đã dành nhiều năm để tạo nên các giá trị văn hóa. Tôn trọng quyền quyết định của họ cũng chính là cách để bảo vệ động lực sáng tạo, nguồn tài nguyên quan trọng nhất của một nền công nghiệp văn hóa trong kỷ nguyên AI.