Tái định hình an ninh vùng Vịnh

Tìm mô hình an ninh mới

Trong cuộc họp báo chung với Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif, Tổng thống Pezeshkian nhấn mạnh, các quốc gia trong khu vực cần giữ vai trò trung tâm trong việc giải quyết các thách thức an ninh, thay vì tiếp tục phụ thuộc vào các cơ chế do các cường quốc bên ngoài dẫn dắt.

Theo ông, hòa bình lâu dài chỉ có thể đạt được thông qua đối thoại, xây dựng lòng tin và hợp tác giữa các nước láng giềng. Nhà lãnh đạo Iran cũng khẳng định chương trình tên lửa đạn đạo của Tehran sẽ không bao giờ trở thành nội dung đàm phán với Mỹ, tiếp tục duy trì lập trường tách biệt giữa các cam kết hạt nhân với năng lực quân sự thông thường.

Đây không phải lần đầu Iran thúc đẩy ý tưởng về một cơ chế an ninh khu vực. Từ năm 2019, Tehran đã đề xuất sáng kiến Sáng kiến Hòa bình Hormuz (HOPE), kêu gọi các quốc gia ven vùng Vịnh cùng bảo đảm an ninh hàng hải, xây dựng lòng tin và giải quyết bất đồng thông qua đối thoại.

Khi đó, sáng kiến chưa được hưởng ứng do căng thẳng giữa Iran với các nước Arab và Mỹ vẫn cao. Tuy nhiên, cục diện hiện nay đã thay đổi đáng kể sau khi Iran và Saudi Arabia khôi phục quan hệ ngoại giao, trong khi nhiều nước khu vực đều ưu tiên ổn định để tập trung phát triển kinh tế.

Phát biểu của ông Pezeshkian diễn ra trong bối cảnh sau giai đoạn căng thẳng quân sự kéo dài, các nước trong khu vực đang thúc đẩy các cơ chế phối hợp nhằm bảo đảm tự do hàng hải ở eo biển Hormuz và ngăn chặn những sự cố có thể dẫn tới leo thang xung đột.

Hướng tới cấu trúc an ninh bao trùm

Không chỉ Iran, các quốc gia Arab vùng Vịnh cũng đang từng bước điều chỉnh tư duy an ninh. Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) những năm gần đây thúc đẩy tăng cường năng lực phòng thủ tập thể, mở rộng chia sẻ thông tin tình báo, phối hợp phòng không và bảo vệ các tuyến hàng hải chiến lược. Saudi Arabia, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), Qatar và Oman đều đẩy mạnh ngoại giao khu vực, coi ổn định là điều kiện tiên quyết để thực hiện các chương trình cải cách và đa dạng hóa nền kinh tế.

Nhiều nước Arab đang chuyển sang cách tiếp cận cân bằng hơn, không chỉ dựa vào “chiếc ô an ninh” của Mỹ mà còn mở rộng đối thoại với Iran và các đối tác khu vực. Việc Saudi Arabia và Iran bình thường hóa quan hệ năm 2023, dưới vai trò trung gian của Trung Quốc, được xem là bước ngoặt thúc đẩy tiếp xúc giữa Tehran và các nước GCC.

Giới nghiên cứu khu vực cũng đề xuất xây dựng một kiến trúc an ninh bao trùm, trong đó mọi quốc gia ven vùng Vịnh đều tham gia các cơ chế tham vấn thường trực, thiết lập quy tắc ứng xử trên biển, quản lý khủng hoảng và xây dựng lòng tin. Nếu xu hướng này tiếp tục được duy trì, khu vực có thể tiến gần hơn tới một cấu trúc an ninh mới do chính các quốc gia Trung Đông định hình, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các cường quốc bên ngoài.