Giá trị xuất khẩu tăng nhưng giá trị giữ lại thấp
Tại hội nghị “Nâng cao năng lực hội nhập kinh tế quốc tế về ngành hàng lương thực, thực phẩm và sản phẩm nông nghiệp sau chế biến” tổ chức tại TPHCM ngày 16-7, bà Hồ Thị Quyên, Phó Giám đốc Trung tâm Xúc tiến thương mại và đầu tư TPHCM, đánh giá, ngành lương thực, thực phẩm và nông sản chế biến Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để mở rộng thị trường và nâng cao vị thế thương hiệu quốc gia.
6 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản cả nước ước đạt 35,88 tỷ USD, tăng 6% so với cùng kỳ. Riêng TPHCM tiếp tục giữ vai trò trung tâm chế biến lương thực, thực phẩm lớn của cả nước, chiếm khoảng 30%-35% giá trị sản xuất của vùng kinh tế trọng điểm phía Nam và 14%-15% giá trị sản xuất công nghiệp của thành phố. Theo bà Hồ Thị Quyên, các FTA thế hệ mới tiếp tục tạo lợi thế cạnh tranh khi nhiều nước thành viên cam kết xóa bỏ từ 97%-100% dòng thuế nhập khẩu đối với hàng hóa có xuất xứ Việt Nam. Tuy nhiên, ưu đãi thuế quan chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi sản phẩm đáp ứng đầy đủ các yêu cầu về chất lượng, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững.
Mặc dù giá trị xuất khẩu tăng nhưng phần giá trị gia tăng mà doanh nghiệp Việt giữ lại còn khá khiêm tốn. Theo ông Nguyễn Lý Trường An, Phó Giám đốc Công ty TNHH vận chuyển thương mại Biển Xanh, năm 2025, nhóm nông, lâm, thủy sản đạt kim ngạch hơn 70 tỷ USD, chiếm gần 15% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước và xuất siêu khoảng 21 tỷ USD.
Tuy nhiên, cơ cấu sản phẩm vẫn là điểm nghẽn lớn. Chế biến sâu mới chiếm khoảng 23% giá trị xuất khẩu nông sản, trong đó khoảng 91% cà phê vẫn xuất khẩu dưới dạng nguyên liệu, nhiều sản phẩm chăn nuôi chủ yếu mới sơ chế, trong khi rau quả sau thu hoạch còn thất thoát 20%-30% do hạn chế về công nghệ bảo quản. Điều đó cho thấy doanh nghiệp Việt vẫn chủ yếu tham gia ở những công đoạn tạo giá trị thấp như cung cấp nguyên liệu, sơ chế.
Theo ông Ngô Xuân Chinh, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu chuyển giao tiến bộ kỹ thuật nông nghiệp, Viện Khoa học kỹ thuật nông nghiệp miền Nam, gia tăng chế biến sâu chỉ thực sự bền vững khi được xây dựng trên nền tảng vùng nguyên liệu đạt chuẩn và mô hình sản xuất nông nghiệp xanh, tuần hoàn.
Thay vì chỉ chú trọng tăng sản lượng, sản xuất nông nghiệp cần được tổ chức theo chuỗi giá trị, sử dụng hiệu quả tài nguyên, tận dụng phụ phẩm, giảm phát thải và bảo đảm chất lượng nguyên liệu ngay từ đầu vào. Để làm được điều đó, cần tăng cường liên kết giữa nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp chế biến và hệ thống phân phối, đẩy mạnh chuyển giao tiến bộ khoa học - công nghệ vào sản xuất.
Người nông dân cần được đào tạo kỹ thuật, tiếp cận mô hình sản xuất hiệu quả và ứng dụng công nghệ mới để nâng cao năng suất, chất lượng cũng như khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế.
Phải vượt hàng rào tiêu chuẩn kỹ thuật
Muốn gia tăng giá trị xuất khẩu, doanh nghiệp không thể tiếp tục sản xuất theo năng lực sẵn có mà phải bắt đầu từ nhu cầu thị trường. Điều này đòi hỏi quá trình phát triển sản phẩm phải dựa trên xu hướng tiêu dùng, tiêu chuẩn kỹ thuật và phân khúc khách hàng mục tiêu.
Theo bà Nguyễn Lê Gia Khánh, Quản lý Tài khoản cấp cao Amazon Global Selling Việt Nam, những lợi thế của Việt Nam về cà phê, hạt điều, hồ tiêu, quế hay trái cây nhiệt đới chỉ thực sự tạo ra giá trị cao hơn khi được phát triển thành sản phẩm chế biến như cà phê đặc sản, hạt dinh dưỡng, trái cây sấy, gia vị, đồ uống, thực phẩm tiện lợi, đáp ứng xu hướng tiêu dùng xanh, tốt cho sức khỏe và nguồn gốc minh bạch.
Tuy nhiên, phát triển sản phẩm mới chỉ là một phần của quá trình nâng cấp chuỗi giá trị. Để đáp ứng các yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường xuất khẩu, doanh nghiệp cần đầu tư đồng bộ từ vùng nguyên liệu, sản xuất đến bảo quản và phân phối.
TS Hoàng Văn Việt, giảng viên Đại học Kinh tế TPHCM, cho rằng, giá trị nông sản được tạo ra xuyên suốt từ giống, vùng nguyên liệu, canh tác, thu hoạch, bảo quản, logistics đến chế biến và thương hiệu. Vì vậy, việc xây dựng vùng nguyên liệu ổn định, kiểm soát chất lượng ngay từ đầu vào và đầu tư công nghệ bảo quản sau thu hoạch sẽ giúp giảm thất thoát, duy trì chất lượng nguyên liệu và tạo nền tảng cho chế biến sâu.
Cùng với đầu tư hạ tầng và công nghệ, nhiều chuyên gia cho rằng, năng lực quản trị chuỗi giá trị sẽ quyết định khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp trong giai đoạn tới. Theo Th.S Trần Thị Phương Hoa, Phó Chủ tịch Hiệp hội Lương thực thực phẩm TPHCM, doanh nghiệp cần chuyển từ đầu tư công nghệ đơn lẻ sang quản trị toàn bộ chuỗi giá trị, đồng thời tăng cường liên kết vùng nguyên liệu, chế biến, logistics, kiểm nghiệm, tài chính và phân phối.
Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, mô hình liên kết còn giúp chia sẻ chi phí đầu tư kho lạnh, phòng kiểm nghiệm, chứng nhận quốc tế và hệ thống truy xuất nguồn gốc. Khi đó, các tiêu chuẩn về hữu cơ, thương mại công bằng, phát triển bền vững sẽ không chỉ là điều kiện để tiếp cận thị trường mà trở thành công cụ chuẩn hóa sản xuất, nâng cao uy tín và giá trị thương hiệu của nông sản Việt.
* Ông Trần Ngọc Liêm, Phó Tổng thư ký, Giám đốc Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam - Chi nhánh khu vực TPHCM:
Hoàn thiện thể chế để doanh nghiệp dẫn dắt chuỗi giá trị
Muốn nông nghiệp trở thành động lực tăng trưởng mới cần chuyển mạnh từ tư duy sản xuất sang phát triển kinh tế nông nghiệp đa giá trị, trong đó doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm trong tổ chức sản xuất, dẫn dắt chuỗi giá trị và kết nối thị trường.
Để hiện thực hóa mục tiêu đến năm 2030 hình thành những doanh nghiệp nông nghiệp mạnh, có khả năng tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, cần xây dựng môi trường đầu tư ổn định, minh bạch và đồng bộ, từ quy hoạch vùng nguyên liệu, chính sách đất đai đến tín dụng và khoa học - công nghệ. Doanh nghiệp chỉ có thể đầu tư dài hạn vào vùng nguyên liệu, chế biến sâu, logistics và phát triển thương hiệu khi có cơ chế đủ ổn định và nhất quán.
Bên cạnh đó, mở rộng các gói tín dụng ưu đãi, khuyến khích hợp tác công - tư, có chính sách hỗ trợ nghiên cứu, đổi mới công nghệ và bảo vệ thị trường trước tình trạng hàng nhập lậu, không rõ nguồn gốc. Khi doanh nghiệp đủ năng lực làm hạt nhân của chuỗi liên kết, nông dân sẽ có đầu ra ổn định, sản xuất theo tiêu chuẩn thị trường và giá trị gia tăng của nông sản sẽ được giữ lại nhiều hơn trong nước.
* Ông Nguyễn Mạnh Hùng, Tổng Giám đốc Tập đoàn Nafoods Group:
Chế biến sâu và tiêu chuẩn hóa để giữ lại giá trị nông sản
Nông nghiệp Việt Nam đã đạt quy mô xuất khẩu lớn, nhưng thách thức hiện nay không còn là xuất khẩu được bao nhiêu mà là giữ lại được bao nhiêu giá trị trong chuỗi sản xuất. Muốn tạo động lực tăng trưởng mới, doanh nghiệp phải chuyển từ bán nguyên liệu sang phát triển sản phẩm chế biến sâu, có giá trị gia tăng cao và đáp ứng đúng nhu cầu từng thị trường.
Cùng với đầu tư nhà máy chế biến, doanh nghiệp cần phát triển vùng nguyên liệu đạt chuẩn, xây dựng hệ thống quản trị chất lượng, truy xuất nguồn gốc, logistics lạnh và thương hiệu. Đây là những yếu tố quyết định khả năng đáp ứng các hàng rào kỹ thuật ngày càng khắt khe và nâng cao sức cạnh tranh của nông sản Việt trên thị trường quốc tế.
Về chính sách, cần chuyển trọng tâm từ hỗ trợ sản xuất sang hỗ trợ tiêu chuẩn hóa, thị trường hóa và xúc tiến thương mại. Khi doanh nghiệp được tạo điều kiện đầu tư vào công nghệ, tiêu chuẩn và thị trường, giá trị gia tăng sẽ được giữ lại nhiều hơn trong nước, đồng thời nâng cao thu nhập cho nông dân và vị thế của nông sản Việt trong chuỗi giá trị toàn cầu.
