Một điểm đáng chú ý là quy định về 12 biện pháp xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên phạm tội. Các biện pháp này được ưu tiên áp dụng trong tất cả các giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử.
Nhiều trường hợp được xử lý chuyển hướng
Ngày 12-6, TAND khu vực 1 - TPHCM đã mở phiên họp về việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng “khiển trách”, “xin lỗi bị hại” và “hạn chế khung giờ đi lại từ 21 giờ ngày hôm trước đến 6 giờ ngày hôm sau” trong thời hạn 3 tháng đối với H.M.K. (nam, sinh năm 2008).
Theo hồ sơ, H.M.K. cùng một người bạn trộm xe máy, bán được 3 triệu đồng để chia nhau tiêu xài. Khi xem xét áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng, tòa án đánh giá H.M.K. bỏ học sớm, nhận thức pháp luật còn hạn chế và thiếu sự quan tâm, giáo dục đầy đủ từ gia đình. Đây là những yếu tố được cân nhắc khi quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng, thay vì tiếp tục quy trình tố tụng thông thường.
Tương tự, ngày 21-4, Viện KSND khu vực 2 - TPHCM tham gia phiên họp áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng đối với B.H.Y. (sinh năm 2009) trong vụ tai nạn giao thông làm một người tử vong. Đây là trường hợp được áp dụng xử lý chuyển hướng ngay từ giai đoạn điều tra. Quá trình xem xét, cơ quan tiến hành tố tụng xác định B.H.Y. điều khiển xe máy trong trạng thái buồn ngủ; thành khẩn khai báo, có nhân thân tốt, đang đi học, gia đình đã chủ động bồi thường thiệt hại và người bị hại có đơn bãi nại. Những yếu tố này là cơ sở để áp dụng các biện pháp giáo dục, giám sát thay vì tiếp tục quy trình tố tụng thông thường.
Trước đó, ngày 15-4, TAND khu vực 10 - TPHCM áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng đối với M.H.H. (sinh năm 2008, ngụ Gia Lai) về tội chứa mại dâm. Bên cạnh hình thức khiển trách, M.H.H. bị cấm đến các địa điểm có nguy cơ phát sinh hành vi vi phạm pháp luật trong thời hạn 6 tháng.
Từ các vụ trộm cắp tài sản, tai nạn giao thông đến vụ án chứa mại dâm, nhiều người chưa thành niên đã được áp dụng các biện pháp xử lý chuyển hướng ở những giai đoạn tố tụng khác nhau, thay vì tiếp tục quy trình xử lý hình sự thông thường.
Theo một thẩm phán tại TPHCM, việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng phải dựa trên nhiều yếu tố, trong đó có xét đến nhân thân của người chưa thành niên và khả năng tái phạm. Giá trị cốt lõi của chế định này là đặt mục tiêu giáo dục, giúp người chưa thành niên nhận thức và sửa chữa sai lầm, thay vì chỉ tập trung vào việc trừng trị.
Bước tiến nhân văn
Bàn về các biện pháp xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên phạm tội, TS Trần Thanh Thảo, Trường Đại học Luật TPHCM, nhận xét, đây là những tín hiệu rất đáng chú ý trong thực tiễn tư pháp hình sự. Các cơ quan tiến hành tố tụng đã đặt trọng tâm vào việc giáo dục, phục hồi, hàn gắn quan hệ xã hội bị tổn thương và tạo cơ hội để người chưa thành niên sửa chữa sai lầm.
TS Trần Thanh Thảo cho rằng, việc bị truy tố, xét xử, kết án và mang án tích có thể để lại hậu quả lâu dài đối với tâm lý, học tập, việc làm, quan hệ xã hội của các em. Trong nhiều trường hợp, nếu xử lý quá nghiêm khắc, hệ thống tư pháp có thể đẩy người chưa thành niên vào mặc cảm, tự ti, đứt gãy quan hệ gia đình - cộng đồng và dẫn đến nguy cơ tái phạm cao hơn. Xử lý chuyển hướng giúp giảm thiểu những hệ quả đó bằng cách thay thế hình phạt truyền thống sang các biện pháp giám sát, giáo dục, phòng ngừa phù hợp.
TS Trần Thanh Thảo cũng nhấn mạnh, tính nhân văn của xử lý chuyển hướng không phải là sự buông lỏng trách nhiệm. Người chưa thành niên vẫn phải thừa nhận hành vi, đồng ý thực hiện biện pháp chuyển hướng, xin lỗi, bồi thường (nếu có điều kiện), chịu sự giám sát của gia đình, chính quyền địa phương và người làm công tác xã hội. Các biện pháp như hạn chế khung giờ đi lại, cấm tiếp xúc với người có nguy cơ dẫn đến hành vi phạm tội mới, giáo dục tại địa phương hoặc trường giáo dưỡng đều mang tính kiểm soát nhất định. Vì vậy, xử lý chuyển hướng là sự kết hợp giữa nhân đạo và nghiêm minh, giữa khoan dung và trách nhiệm.
Việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng cũng cho thấy vai trò quan trọng của gia đình, cộng đồng và người làm công tác xã hội trong tư pháp người chưa thành niên.
“Việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng là một bước tiến nhân văn trong chính sách hình sự đối với người chưa thành niên. Biện pháp này không phủ nhận yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm, cũng không xem nhẹ quyền lợi của bị hại và sự an toàn của cộng đồng; đặt ra một cách tiếp cận cân bằng hơn khi xử lý đúng hành vi sai trái nhưng không đóng lại cánh cửa phục hồi của người chưa thành niên”, TS Trần Thanh Thảo nêu ý kiến.
