Văn hóa đọc đang phát triển: Lại rắc rối chuyện tình dục!

Sau một thời gian bị văn hóa nghe nhìn lấn áp, văn hóa đọc đang có xu hướng dần quay lại, nhất là trong giới trẻ. Công lao của việc quay lại này là nhờ sự quảng bá, kêu gọi, khuyến khích rộng rãi của cả xã hội. Tuy nhiên,  bên cạnh những tác phẩm thật sự có giá trị, một trong những hình thức để thu hút bạn đọc, nhiều NXB đã lạm dụng hình ảnh gợi dục ở bìa sách, không phù hợp với thuần phong mỹ tục của dân tộc, ảnh hưởng đến lối sống của một số bạn đọc, đặc biệt là bạn đọc trẻ.

Từ ấn tượng bìa sách

Cách đây không lâu, bạn đọc trong nước xôn xao khi cuốn tiểu thuyết Tên của khí trời của nhà văn Mexico Alberto Ruy Sanchez, do NXB Hội Nhà văn và Công ty Nhã Nam liên kết sản xuất, được xuất bản. Sự xôn xao này không phải đến từ nội dung của tác phẩm mà là do bìa sách gây ra. Gần như toàn bộ phần bìa sách thể hiện rõ hình ảnh hoàn toàn khỏa thân vùng eo của một cô gái trong một tư thế nằm khá lả lơi. Hình bìa này đã nhanh chóng trở thành tiêu biểu cho trào lưu sử dụng những hình ảnh gợi cảm làm minh họa cho sách, trước đó và sau này.

Trong lúc cuốn Tên của khí trời vẫn đang được bày bán rộng rãi, thì trên các quầy sách lại có thêm một tác phẩm khác cũng có hình bìa hấp dẫn kiểu đó xuất hiện khiến nhiều người phải bàn tán. Với nhan đề Đôi môi của nước, cũng của nhà văn Mexico Alberto Ruy Sanchez (và cũng do Nhã Nam cùng NXB Hội Nhà văn thực hiện), hình ảnh bìa sách là hình ảnh khỏa thân vùng eo và mông của một cô gái, điểm khác biệt duy nhất là lần này cô người mẫu ngồi thay vì nằm như ở Tên của khí trời.

Việc lấy hình ảnh khiêu gợi để làm bìa minh họa cho các tác phẩm văn học đã không còn là điều xa lạ. Trên các quầy sách, bạn đọc có thể thấy nhan nhan những tác phẩm có bìa minh họa đầy hấp dẫn như một cô gái trong tư thế nằm để lộ phần mông trần (Người tình Sputnik), một phần bộ ngực lộ ra trong chiếc áo kimono kéo trễ một bên (Lụa), bộ ngực trần được che hờ bằng tay (Rắn và khuyên lưỡi), cặp chân trần nổi bật (48 giờ yêu nhau)…

Bên cạnh những hình ảnh mang tính trực tiếp, còn có không ít những bìa sách mang những hình ảnh mang yếu tố gián tiếp như một cô gái cởi trần nằm sấp với đĩa nước chấm và đôi đũa trên người (Khách không mời), cô gái với tư thế lả lơi với một bên áo kéo trễ xuống ngực (Người đàn bà điên tầng 9)…

Đến đỏ mặt vì nội dung

Trong không khí ngày càng thoáng hơn của văn đàn trong nước, các tác phẩm văn học có liên quan đến yếu tố tình dục cũng xuất hiện ngày càng nhiều về số lượng và đồng thời cũng được đề cập trực tiếp hơn về cách thể hiện. Nếu cách nay gần 20 năm, trong tác phẩm nổi tiếng Chị em thù hận của nhà văn Janet Dailey được dịch và xuất bản trong nước, được đề cập cảnh ái ân được minh họa bằng những hình ảnh ví von kiểu “hòa nhập”, “tra gươm vào vỏ”… thì với nhiều tác phẩm hiện nay, chuyện ái ân đã được miêu tả trực tiếp, cụ thể chi tiết và cảm xúc hơn rất nhiều.

Rừng Nauy (Murakami Haruki) cũng là một điển hình. Tác phẩm này được dịch và phát hành trong nước lần đầu năm 1997, nhưng khi đó đã phải cắt bỏ hết những đoạn được cho là “dung tục” hay “nhạy cảm”. Đến 2006, với bản dịch của dịch giả Trịnh Lữ được xuất bản, bạn đọc Việt Nam mới tiếp xúc với nguyên bản. Ngay lập tức, dư luận đã nổ ra cuộc tranh cãi là liệu các đoạn miêu tả tình dục trong tác phẩm là “khiêu dâm” hay “nghệ thuật”.

Thế nhưng, theo thời gian đến nay, miêu tả tình dục kiểu Rừng Nauy đã trở thành bình thường. Nhiều tác phẩm được xuất bản sau này còn có sự miêu tả tình dục gợi dục hơn. Như trong một tác phẩm được xuất bản gần đây, nhân vật nữ chính là một cô gái đang nổi loạn trong một xã hội gò bó, cảnh quan hệ nam nữ của cô cùng nhân vật nam chính được miêu tả một cách trần trụi đến thô tục, với những chi tiết hết sức cụ thể, khiến người đọc dù là người trưởng thành cũng phải căng thẳng khi đọc những đoạn văn trên.

Trách nhiệm của mọi người

Khi nghe đề cập đến các bìa sách hở hang, nội dung sách miêu tả trần trụi chuyện tình dục… rất nhiều người đã vội vã cho rằng đó là thủ pháp giật gân, câu khách của những người làm sách. Nếu thế thì việc giải quyết không phải quá khó, chỉ cần Cục Xuất bản mạnh tay kiểm tra, xử phạt là đã có thể ngăn chặn tình trạng trên.

Thế nhưng, mọi việc không đơn giản như vậy. Bên cạnh những tác phẩm dùng hình ảnh khiêu gợi để câu khách cũng có không ít tác phẩm trong đó, yếu tố tình dục dù ở bìa sách hay nội dung, đều đóng một vai trò quan trọng thể hiện tư tưởng sâu sắc của tác giả. Đây cũng chính là vấn đề rắc rối nhất trong việc đánh giá yếu tố tình dục của một tác phẩm văn học, từ bìa sách đến nội dung. Bìa sách bản thân không phải là một bức tranh, bức ảnh thuần túy mà nó gắn liền với nội dung của tác phẩm. Nếu chỉ nhìn hình bìa rồi phê phán mà không đọc tác phẩm sẽ rất dễ sa vào sự phiến diện, cực đoan. Yếu tố tình dục trong nội dung cũng vậy. Như ở Rắn và khuyên lưỡi, việc miêu tả tình dục là một thủ pháp cần thiết và quan trọng để làm nổi bật bối cảnh xã hội, tình cảm, tình yêu của các nhân vật. Ở đây, tình dục đóng vai trò là một phương tiện để đạt được mục đích mà tác giả nhắm tới. Tất nhiên, việc thể hiện hay dở còn liên quan đến năng lực của cá nhân nhà văn.

Vậy làm thế nào để bạn đọc, nhất là bạn đọc trẻ, có thể tìm thấy những tác phẩm phù hợp cho mình. Đây là một câu hỏi không dễ có câu trả lời. Cho đến lúc này, câu trả lời khả dĩ hiệu quả nhất vẫn là “trách nhiệm”. Trách nhiệm của những người viết sách khi viết những tác phẩm mà ở đó, tình dục, kinh dị chỉ được sử dụng như một thủ pháp cần thiết để đưa bạn đọc đến với những điều tốt đẹp hơn, thay vì làm mục đích để câu khách. Đó còn là trách nhiệm của những người làm sách khi lựa chọn, mua bản quyền, xuất bản những tác phẩm có hình thức, nội dung hướng người đọc đến tính chân-thiện-mỹ; Trách nhiệm của các cấp quản lý nhằm ngăn chặn, loại bỏ khỏi thị trường sách những tác phẩm trái với thuần phong mỹ tục; Trách nhiệm của những người phê bình sách khi góp phần giúp đỡ bạn đọc có thể lựa chọn cho mình những tác phẩm phù hợp.

Tường Vy