Hệ giá trị không chỉ học trên lớp
Một học sinh giờ đây có thể dành nhiều giờ mỗi ngày với điện thoại thông minh. Các em học tập, giải trí, giao tiếp, tìm kiếm thông tin, thậm chí định hình quan điểm sống thông qua các nền tảng số. Điều đó khiến không gian mạng trở thành một không gian giáo dục đặc biệt, nơi học sinh không chỉ tiếp nhận kiến thức mà còn chịu tác động bởi cả những giá trị tích cực và tiêu cực.
PGS-TS Trương Thị Hiền, Chủ tịch Hội Nữ trí thức TPHCM, cho rằng, hệ giá trị con người không phải là tập hợp những chuẩn mực rời rạc mà được hình thành thông qua quá trình tương tác liên tục giữa gia đình, nhà trường và xã hội. Trong bối cảnh hiện nay, không gian số đã trở thành một thiết chế xã hội mới, tác động trực tiếp đến nhận thức, hành vi và lối sống của thanh thiếu niên.
Theo PGS-TS Trương Thị Hiền, điều cần quan tâm hiện nay không chỉ là xác định hệ giá trị cần xây dựng, mà quan trọng hơn là xây dựng bằng cơ chế nào. Nếu gia đình là nơi “khởi nguồn giá trị”, nhà trường là nơi “chuẩn hóa và phát triển giá trị”, thì xã hội là môi trường “thử thách và lan tỏa giá trị”. Ba môi trường này cần được kết nối thành một hệ sinh thái giáo dục thống nhất, vì khi thiếu sự liên kết, việc giáo dục sẽ trở nên rời rạc và kém hiệu quả.
Đó cũng là lý do nhiều chuyên gia đề xuất chuyển từ tư duy “dạy đạo đức” sang “kiến tạo môi trường giáo dục hệ giá trị”. Nhà trường cần tạo điều kiện để học sinh trải nghiệm, tham gia các dự án cộng đồng, hoạt động tình nguyện; qua đó các giá trị như trách nhiệm, sẻ chia, hợp tác hay tinh thần cống hiến được hình thành một cách tự nhiên với các em.
Từ văn hóa ứng xử đến bản lĩnh công dân số
PGS-TS Nguyễn Văn Y, Giám đốc Học viện Cán bộ TPHCM, nhận xét, văn hóa ứng xử là biểu hiện bên ngoài của hệ giá trị, còn bản lĩnh là nền tảng bên trong định hướng hành vi. Trong môi trường số, những hành động tưởng chừng rất nhỏ - như kiểm chứng thông tin trước khi chia sẻ, tranh luận văn minh, tôn trọng người khác hay tuân thủ pháp luật trên không gian mạng - đều góp phần hình thành hệ giá trị và bản lĩnh của người trẻ. PGS-TS Nguyễn Văn Y nêu ý kiến, khi các chuẩn mực được lặp lại đủ nhiều, chúng sẽ dần trở thành nhận thức, niềm tin và cuối cùng là giá trị sống của mỗi cá nhân.
Vì vậy, nhiều chuyên gia cho rằng, giáo dục thế hệ trẻ hôm nay không thể chỉ ở việc trang bị kiến thức, mà cần hình thành năng lực số có trách nhiệm, kỹ năng phản biện, khả năng đánh giá thông tin và văn hóa ứng xử trên môi trường mạng. Đây sẽ là nền tảng để người trẻ hòa nhập nhưng không hòa tan, làm chủ công nghệ nhưng không bị công nghệ dẫn dắt.
Trong định hướng xây dựng hệ giá trị con người TPHCM, các giá trị cốt lõi được đề xuất gồm: yêu nước và trách nhiệm công dân; nhân ái và nghĩa tình; trung thực và kỷ cương; năng động và sáng tạo; hội nhập và văn minh. Quan trọng hơn, những giá trị ấy cần được cụ thể hóa thành những hành vi hàng ngày, từ gia đình, nhà trường đến cộng đồng và không gian số.
Có thể nói, trong một thế giới mà thuật toán có thể quyết định nội dung mỗi người nhìn thấy hàng ngày, điều giúp người trẻ không bị cuốn theo những xu hướng nhất thời chính là một “la bàn” giá trị đủ vững vàng. Khi gia đình, nhà trường và xã hội cùng tạo dựng được môi trường để học sinh, sinh viên được trải nghiệm, được cống hiến và được khẳng định những giá trị tích cực, hệ giá trị con người sẽ không chỉ dừng lại ở những khẩu hiệu, mà trở thành hành trang để thế hệ trẻ TPHCM tự tin bước vào kỷ nguyên mới.
Những số liệu tổng hợp từ Sở GD-ĐT TPHCM, Bộ VH-TT-DL và các khảo sát xã hội học giai đoạn 2024-2025 cho thấy thực trạng: khoảng 95% thanh niên sử dụng mạng xã hội hàng ngày, 35% có dấu hiệu lệ thuộc mạng xã hội, 60% phụ huynh chỉ dành dưới 2 giờ mỗi ngày cho con, trong khi 30% học sinh còn thiếu các kỹ năng sống cơ bản.
