Nhà bách khoa cuối cùng của một thế hệ đã ra đi

SGGP
Nếu quan tâm tới khoa học xã hội - nhân văn ở Việt Nam trong thế kỷ XX, dễ nhận ra một điều đặc biệt: Nhiều người là tú tài, cử nhân nhưng thường được công nhận là chuyên gia hàng đầu, với nhiều kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa xuyên thời gian. Bên cạnh tài năng, đó còn là những con người nhiệt tâm với dân tộc, nhiệt huyết với công việc. Họ đã làm nên một “thế hệ vàng” của khoa học xã hội - nhân văn ở Việt Nam.

PGS Phan Ngọc - vị học giả, nhà bách khoa lớn

PGS Phan Ngọc - vị học giả, nhà bách khoa lớn

“Vị học giả, nhà bách khoa cuối cùng của một thế hệ đã ra đi”. Quả thật, từ khi thầy Phan Ngọc bắt đầu già yếu, tôi đã nghĩ tới ngày trí tuệ uyên bác, sự tinh thông trên nhiều lĩnh vực của thầy không còn nữa, và tiếc nuối vô cùng. Vì đến hiện tại, bằng tự học, có mấy ai tích lũy được lượng tri thức khổng lồ, thông thạo hàng chục ngoại ngữ như ông; mấy ai thuộc hàng ngàn bài thơ Đường; mấy ai có thể hoàn thành bản thảo như Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều từ năm 1965, 20 năm sau mới xuất bản, và đến hôm nay, cuốn sách vẫn “tồn tại như một thách thức” (nhà phê bình văn học Vương Trí Nhàn); và mấy ai dịch Mỹ học Hegel từ tiếng Đức; Spartacus từ tiếng Ý; Chiến tranh và hòa bình từ tiếng Nga; David Copperfield và Trần trụi giữa bầy sói từ tiếng Anh; Sử ký Tư Mã Thiên, Chuyện làng Nho, Hàn Phi Tử từ tiếng Hán… Tôi viết không phải để ca tụng ông, vì tự thân các công trình nghiên cứu, tác phẩm mà ông dịch và xuất bản, đủ để chứng minh. 

“Cách vật, trí tri” (biết đến tận cùng sự vật, biết đến tận cùng sự biết), đó là điều PGS Phan Ngọc xác định khi nghiên cứu khoa học. Nhớ lần tôi hỏi thầy về bản dịch Triết học Descartes, ông không nhận xét, chỉ nói: “Tôi đọc nguyên bản rồi nên không để ý. Mà tiếng Pháp thời Descartes là tiếng Latinh nói giọng “bồi”, muốn dịch tốt cần cả từ điển Pháp, từ điển Latinh”.

Lần khác, biết ở Viện Tôn giáo có buổi thuyết trình của một người Pháp, tôi đến nghe. Nhìn lên thấy thầy ngồi cạnh ông người Pháp nọ để phiên dịch. Lúc giải lao, tôi tò mò hỏi sao thầy phiên dịch.

Ông bảo: “Phải hiểu biết chuyên ngành mới dịch tốt được. Lâu lâu cũng cần nói chuyện với người Pháp để khỏi quên”. Điều thầy nói khiến tôi nhớ, nhiều lần qua nhà, thấy thầy chia trang giấy thành hai, một bên viết tiếng Anh, một bên viết tiếng Việt, thầy bảo lúc rỗi phải ôn luyện mới nhuần nhuyễn. 

“Tôi tự nhận là người làm việc thức nhận (prise de conscience), tức là suy nghĩ về các nguyên nhân dẫn tới sự suy nghĩ”. Điều thoạt nghe đơn giản, nhưng thực hiện không dễ. Vì phải đạt trình độ trí tuệ cao, có khả năng khái quát được bản chất vấn đề mới lý giải được tại sao người ta lại suy nghĩ như thế. Nên muốn hiểu PGS Phan Ngọc, cần tiếp cận từ góc nhìn của ông, nếu chưa nắm bắt được cách thức nghiên cứu, chưa hiểu điều ông muốn hướng đến thì một số ý kiến của ông có thể sẽ khác biệt so với một số kết luận như đã mặc định.

Con đường khoa học đầy chông gai vì phải khám phá, phát hiện, phải tìm ra các yếu tố hữu ích cho cả hiện tại và tương lai, đặc biệt là dám vượt qua điều đã có. PGS Phan Ngọc là người như vậy, đó là cơ sở để khẳng định ông có vị trí riêng trong khoa học xã hội - nhân văn ở Việt Nam thế kỷ XX. Sống cuộc đời giản dị, không màng danh lợi, luôn tâm niệm: “Mục đích của đời tôi là chỉ tìm phương pháp làm việc có lợi ích cho nhân dân nước tôi”, đó là con người PGS Phan Ngọc.

Phẩm cách đó giúp lý giải tại sao vào những năm còn khó khăn, được mời giảng dạy ở một trường đại học nước ngoài, vì trọng tài năng của ông, người ta rỉ tai bà Kim Tuyến (vợ ông), khuyên ông ở lại, họ sẽ lo đầy đủ, nhưng ông từ chối, ông bảo: “Tổ quốc của tôi là Việt Nam, đi đâu tôi cũng phải trở về với Tổ quốc”.

PGS Phan Ngọc bút danh Nhữ Thành, sinh ngày 10-10-1925, trong một gia đình có truyền thống Nho học tại xã Nhân Thành, huyện Yên Thành, tỉnh Nghệ An. Ông nguyên là cán bộ giảng dạy khoa Ngữ văn, Đại học Tổng hợp Hà Nội, chuyên gia hàng đầu về văn hóa và ngôn ngữ của Đại học Quốc gia và Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. Ông là dịch giả nhiều tác phẩm nổi tiếng: Chiến tranh và Hòa bình (cùng GS Cao Xuân Hạo), Sử ký Tư Mã Thiên, Hàn Phi Tử, Trần trụi giữa bầy sói, Thượng kinh ký sự... Cụm công trình về văn hóa Việt Nam của ông gồm Văn hóa Việt Nam, cách tiếp cận mới (1994) và Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều (1985), đã được Nhà nước tặng Giải thưởng Nhà nước.

Sau một thời gian bệnh nặng, PGS Phan Ngọc đã qua đời lúc 20 giờ 40 ngày 26-8, tại Hà Nội, hưởng thọ 96 tuổi. Lễ tang của PGS Phan Ngọc diễn ra vào sáng 1-9 tại Nhà tang lễ Phùng Hưng (Hà Nội).

NGUYỄN HÒA

Các tin, bài viết khác

Đọc nhiều nhất

 Dịch giả Trần Tiễn Cao Đăng

Dịch giả Trần Tiễn Cao Đăng: Luôn cảm thấy mình “sinh ra để làm nhà văn”

Cùng với Chang hoang dã - Gấu, cuốn sách Súng, vi trùng và thép (Omega Plus và NXB Thế giới) của tác giả Jared Diamond đã vinh dự nhận được giải A Giải thưởng Sách quốc gia năm 2021. Phóng viên Báo SGGP có cuộc trò chuyện với dịch giả Trần Tiễn Cao Đăng, người đã chuyển ngữ cuốn sách trên sang tiếng Việt cách đây 14 năm. 

Phim

Nữ đạo diễn 9X thắng giải phim tài liệu quốc tế

Hà Lệ Diễm là đại diện duy nhất của Việt Nam vừa được vinh danh giải thưởng cao quý tại LHP tài liệu quốc tế Amsterdam (IDFA) - LHP tài liệu lớn nhất thế giới được tổ chức từ năm 1998.

Âm nhạc

Sân khấu

Sân khấu thành phố sẵn sàng trở lại

Sau nhiều tháng tạm ngừng, các sân khấu kịch, hát bội, cải lương, xiếc, múa rối… đang từng bước trở lại, thích nghi với nhịp sinh hoạt mới. Thông qua việc lên sàn tập, tổ chức ghi hình, biểu diễn phục vụ khán giả trực tiếp, phát trên các fanpage, kênh YouTube các đơn vị nghệ thuật công lập và xã hội hóa, đã có những tác phẩm hấp dẫn và ý nghĩa đến với người xem.

Sách và cuộc sống

Những cuốn sách cuối cùng của nhà văn Lê Văn Nghĩa

Cùng với Sài Gòn những mảnh ghép rời ký ức (NXB Trẻ), 2 tập truyện trào phúng Điệp viên Không Không Thấy và Đại Văn Mỗ và Điệp viên Không Không Thấy và nhà thơ Thần Giáng (NXB Tổng hợp TPHCM), là những cuốn sách cuối cùng của nhà văn Lê Văn Nghĩa (1953 - 2021).

Sáng tác

Làm dâu

Ngày mẹ theo cha về làm dâu
Đồng trước nhà cạn khô
Nắng tháng sáu rát mặt 
Cồn cột vét chum, gạo còn một nhúm
Thả lá khoai lang nấu loãng cầm lòng.

Mỹ thuật

Giọt nước mắt rơi vào trong tranh

Thành phố vượt qua những ngày “mưa bão” từ cuộc chiến chống dịch, các hoạt động dần được nới lỏng…, nhưng nỗi buồn cứ len lỏi, tưởng chừng như mới hôm qua. Đó là dòng nước mắt từ những cuộc đời có thật rơi vào từng đường cọ, nét vẽ của họa sĩ Lê Sa Long.