TPHCM đang sở hữu hệ thống bảo tàng lớn nhất nhì cả nước. Theo thống kê từ Phòng Di sản văn hóa (Sở VH-TT TPHCM), hiện thành phố có 25 bảo tàng với gần 693.000 hiện vật, tài liệu; trong đó có khoảng 296.000 hiện vật gốc và 25 bảo vật quốc gia. Đây là nguồn tài nguyên văn hóa đồ sộ, phản ánh lịch sử hình thành đô thị, văn hóa Nam bộ, văn hóa biển, làng nghề thủ công và quá trình giao lưu quốc tế của vùng đất phương Nam.
Thay đổi cách làm
Giai đoạn 2021-2025, các bảo tàng trên địa bàn thành phố đã sưu tầm hơn 18.400 hiện vật, tài liệu, hình ảnh; đón trên 13,4 triệu lượt khách tham quan, trong đó có gần 4 triệu lượt khách quốc tế. Những con số này cho thấy sức hút ngày càng lớn của các thiết chế bảo tàng trong đời sống văn hóa đô thị.
Tuy nhiên, như nhận định của nhiều chuyên gia tại Hội nghị “Thực trạng và giải pháp xây dựng, phát triển hệ thống bảo tàng TPHCM” vào cuối tháng 5 vừa qua, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không nằm ở số lượng bảo tàng mà ở tính liên kết.
TS Nguyễn Thị Hậu, Tổng Thư ký Hội Khoa học lịch sử TPHCM, cho rằng, hiện các bảo tàng vận hành như những thiết chế độc lập, thiếu một cấu trúc đủ mạnh để kể câu chuyện tổng thể về lịch sử và văn hóa của toàn vùng đô thị. Trong khi đó, một thành phố quy mô lớn như TPHCM cần có một “hệ sinh thái bảo tàng”, nơi các bảo tàng công lập, ngoài công lập, di tích lịch sử và không gian văn hóa cộng đồng cùng tham gia tạo nên một mạng lưới trải nghiệm thống nhất.
Thực tế, nhiều bảo tàng tại TPHCM đã bắt đầu dịch chuyển theo hướng này. Bảo tàng Chứng tích chiến tranh (số 28 đường Võ Văn Tần, phường Xuân Hòa) trở thành không gian đối thoại về hòa bình, hòa giải và khắc phục hậu quả chiến tranh. Bảo tàng Mỹ thuật TPHCM (số 97 đường Phó Đức Chính, phường Bến Thành) liên tục tổ chức các triển lãm chuyên đề, kết nối với cộng đồng sáng tạo đương đại. Bảo tàng Phụ nữ Nam bộ (số 202 đường Võ Thị Sáu, phường Xuân Hòa) đang tổ chức các hoạt động giáo dục di sản, gắn với câu chuyện giới và đời sống văn hóa Nam bộ.
Ở khu vực ngoài công lập, Bảo tàng Áo dài (số 206/19/30 đường Long Thuận, phường Long Phước) tạo dấu ấn bằng việc kết hợp bảo tồn với trải nghiệm văn hóa, trình diễn nghệ thuật và du lịch. Bảo tàng Nghệ thuật Quang San (số 189B/3 đường Nguyễn Văn Hưởng, phường An Khánh) trở thành điểm hẹn của giới mỹ thuật với các triển lãm, hoạt động giáo dục thị giác và chương trình cộng đồng.
Thêm động lực từ công nghiệp văn hóa
Nếu trước đây, vị thế của một bảo tàng thường được đo bằng số lượng hiện vật lưu giữ thì hiện nay, khả năng tiếp cận công chúng mới là thước đo quan trọng nhất.
Theo báo cáo tổng kết hoạt động bảo tàng giai đoạn 2021-2025 của Sở VH-TT TPHCM, nhiều đơn vị đã có sự đổi mới mạnh mẽ. Hơn 249.000 hiện vật, tư liệu đã được số hóa 2D; hơn 2.100 hiện vật được số hóa 3D. Một số bảo tàng đã triển khai hình thức trưng bày ảo, tham quan trực tuyến 360o, ứng dụng audio guide (thuyết minh tự động) và các nền tảng mạng xã hội để tiếp cận công chúng trẻ.
Tuy vậy, chuyển đổi số trong lĩnh vực bảo tàng vẫn mới ở giai đoạn đầu. Ông Trần Anh Thiện, Phó Giám đốc Bảo tàng - Thư viện Bà Rịa - Vũng Tàu, cho rằng, chuyển đổi số thay đổi toàn diện cách quản trị, bảo tồn và phục vụ công chúng. Công nghệ cần trở thành công cụ kể chuyện, gia tăng trải nghiệm và mở rộng khả năng tiếp cận di sản. Công chúng ngày nay không chỉ muốn xem hiện vật mà muốn được tham gia, tương tác và đồng sáng tạo. Đây chính là “chìa khóa” để bảo tàng tham gia sâu hơn vào hệ sinh thái công nghiệp văn hóa.
Đó cũng là lý do mà nhiều chuyên gia đề xuất cần tái cấu trúc hệ thống bảo tàng theo hướng chuyên đề hóa và phát huy thế mạnh từng địa phương. Một trong những đề xuất đáng chú ý là chuyển đổi Bảo tàng Bình Dương (số 565 đại lộ Bình Dương, phường Thủ Dầu Một) thành Bảo tàng Nghề truyền thống TPHCM, tập trung giới thiệu gốm, sơn mài Tương Bình Hiệp và các làng nghề đặc trưng của vùng Đất Thủ. Nếu được triển khai hiệu quả, mô hình này vừa phục vụ bảo tồn, vừa tạo ra sản phẩm du lịch văn hóa mới, thúc đẩy giáo dục trải nghiệm và hỗ trợ phát triển kinh tế sáng tạo.
Trong chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa, bảo tàng không thể đứng ngoài cuộc. Khi được kết nối với du lịch, giáo dục, công nghệ và các ngành công nghiệp sáng tạo, bảo tàng sẽ đóng góp vào phát triển kinh tế, giá trị xã hội và sức hấp dẫn văn hóa cho đô thị. Đó cũng là con đường để các bảo tàng của TPHCM chuyển mình từ những kho lưu trữ hiện vật thành những không gian sáng tạo, nơi quá khứ được kể lại bằng ngôn ngữ của hiện tại và trở thành nguồn cảm hứng cho tương lai.
Ông Trần Thế Thuận, Giám đốc Sở VH-TT TPHCM: Lấy nhu cầu tiếp cận của người dân làm trung tâm
TPHCM đang định hướng các bảo tàng công lập chuyển từ tư duy “trưng bày hiện vật” sang “phục vụ công chúng”. Trước các dự án cải tạo, mở rộng hoặc xây dựng mới, đơn vị quản lý đều yêu cầu lấy nhu cầu tiếp cận, trải nghiệm và tương tác của người dân làm trung tâm. Đây là hướng đi phù hợp với xu thế phát triển của bảo tàng hiện đại, góp phần đưa bảo tàng trở thành không gian văn hóa sống động, gần gũi hơn với công chúng.
