Câu chuyện kịch chỉ có 5 nhân vật mang tính tự sự cao. Nội dung câu chuyện trải dài hơn 30 năm, từ những năm tháng chiến tranh khốc liệt đến lúc đất nước được thống nhất, hòa bình. Vở diễn chỉ có một bối cảnh duy nhất là căn nhà vách gỗ mộc mạc bên dòng sông Hậu.
Đó là nhà của bà Tư, một người phụ nữ trung kiên đã dành cả tuổi thanh xuân cùng nhân dân địa phương đấu tranh chống lại áp bức của quân xâm lược. Bà bị địch bắt, khảo tra đến mù cả hai mắt. Khi được thả ra, bà mất liên lạc với chồng và con.
Mãi 20 năm sau bà Tư mới gặp lại chồng con. Niềm vui mừng xen lẫn nỗi lo lắng, trăn trở khôn nguôi trong trái tim người phụ nữ từng trải qua nhiều biến động của thời cuộc. Trong khi bà sẵn sàng hy sinh bản thân vì nước, chồng thoát ly theo cách mạng, thì con trai lại trở thành một sĩ quan trong chính quyền địch. Thực tế đó khiến bà Tư luôn cảm thấy bất an, ngày đêm suy nghĩ, tìm cách kéo con trở về với gia đình, hướng con quay đầu.
Gia đình bà Tư thuộc gia tộc Trần Trung, theo vua Quang Trung đánh giặc. Gia tộc Trần Trung giỏi võ với những đường kiếm gia truyền nổi tiếng và có thanh gươm cổ quý của gia tộc vẫn được gìn giữ đến đời ông Trần Trung Chánh (chồng bà Tư).
Thanh gươm mang tính biểu tượng đại diện cho lòng yêu nước, tinh thần dân tộc anh dũng, kiên cường, quyết bảo vệ từng tấc đất quê hương, sẵn sàng hy sinh vì sự bình yên của đất nước. Sự đối nghịch giữa truyền thống gia tộc với sự phân hóa trong quan điểm, tư tưởng sống và làm việc của những người trong gia đình bà Tư khiến mâu thuẫn gia đình căng thẳng.
Bà Tư đại diện cho những Bà mẹ Việt Nam anh hùng, sẵn sàng hy sinh vì nước, luôn giữ vững khí tiết trước mọi thế lực thù địch. Đó là những người mẹ phải đứng trước sự lựa chọn nghiệt ngã giữa tình thân và lẽ phải, giữa nỗi đau riêng và vận mệnh lớn lao của đất nước… để đưa ra những quyết định mang tính sống còn trong cuộc đấu tranh khốc liệt giữ nước, bảo vệ Tổ quốc.
Tác phẩm Thanh gươm và bà mẹ không có những pha hành động hay những tình huống kịch tính nhanh, mọi cung bậc cảm xúc được thể hiện rõ qua lời tự sự, những tâm tình, sẻ chia, yêu thương, hờn giận, thứ tha… của từng cá nhân, giúp khán giả soi vào chiều sâu nội tâm nhân vật, thấu hiểu những góc khuất của tâm hồn con người trước những biến động của lịch sử.
