Trong bối cảnh đất nước đứng trước thời cơ lớn để bứt phá, nhưng cũng đang đối mặt với các thách thức lớn, sự chung tay từ doanh nghiệp đến cơ quan quản lý là điều quan trọng để tạo ra sự thay đổi.
Củng cố nội lực
Số liệu từ Tổng cục Thống kê (nay là Cục Thống kê, Bộ Tài chính) những năm gần đây cho thấy, tỷ lệ giá trị nội địa tăng thêm trong 3 năm gần đây nhất - phản ánh mức độ chủ động về nguồn cung nguyên liệu và khả năng tạo ra giá trị gia tăng của các doanh nghiệp trong nước trong chuỗi cung ứng toàn cầu - đã được cải thiện (năm 2023 là 44%, năm 2024 là 48%, năm 2025 là khoảng 52%), tăng trung bình 4% mỗi năm. Cột mốc năm 2025 rất đáng nhớ, đánh dấu lần đầu tiên giá trị nội địa vượt qua ngưỡng 50% trong cơ cấu giá trị hàng hóa xuất khẩu (tổng kim ngạch xuất nhập khẩu năm 2025 đã vượt ngưỡng 930 tỷ USD, xuất siêu ước đạt 21 tỷ USD - mức kỷ lục).
Tập đoàn Công nghiệp - Viễn thông quân đội (Viettel) có thể coi là minh chứng khá điển hình cho nỗ lực vươn lên tự chủ, tự cường. Không lựa chọn lối đi dễ dàng hơn là mua thiết bị từ các tập đoàn nước ngoài (như Ericsson hay Huawei), Viettel đã tự nghiên cứu và sản xuất thành công thiết bị mạng lõi 5G. Năm 2025, Viettel đã thử nghiệm công nghệ 5G với tốc độ vượt trội (gấp 40 lần 4G) và đang đặt mục tiêu làm chủ thiết bị 6G vào năm 2028-2030. Việc làm chủ thiết bị viễn thông không chỉ có ý nghĩa kinh tế đối với tập đoàn này, mà còn giúp Việt Nam thoát khỏi nỗi lo bị “cài cắm” mã độc hoặc bị ngắt quãng dịch vụ nếu nhà cung cấp nước ngoài thay đổi chính sách.
Thành lập vào ngày 29-4-1997, Công ty cổ phần Ô tô Trường Hải (THACO) nay đã trở thành Tập đoàn Trường Hải gồm 6 doanh nghiệp thành viên thuộc nhiều lĩnh vực bổ trợ cho nhau. Riêng trong lĩnh vực ô tô, theo báo cáo tổng kết năm 2025, dòng xe THACO Bus đã đạt tỷ lệ nội địa hóa trên 70%. Với tỷ lệ này, THACO có thể chủ động sản xuất ngay cả khi chuỗi cung ứng toàn cầu bị đứt gãy, đồng thời xuất khẩu ngược lại linh kiện sang các thị trường khó tính như Mỹ và Hàn Quốc.
Ngay cả trong ngành công nghiệp đang có tỷ lệ nội địa hóa vào loại thấp nhất, cũng không phải không có điểm sáng. Trong bối cảnh cơn “khát” chip bán dẫn của thế giới đang cao trào - và chắc chắn còn chưa chấm dứt trong nhiều năm tới, Tập đoàn FPT đã thành lập công ty chuyên về bán dẫn, tập trung vào thiết kế chip nguồn (Power Management IC). Tháng 12-2025, FPT trở thành doanh nghiệp Việt Nam đầu tiên xuất khẩu chip thương mại sang Nhật Bản. FPT cũng đã khai trương Trung tâm Công nghệ cao và chip bán dẫn tại Đà Nẵng để đào tạo nhân lực…
Các doanh nghiệp dệt may cũng đang tự chủ theo hướng bền vững để đáp ứng tiêu chuẩn khắt khe của Liên minh châu Âu (EU). Xu hướng đầu tư vào các nhà máy sản xuất sợi tái chế và sử dụng năng lượng áp mái đã góp phần giúp ngành dệt may đạt kim ngạch xuất khẩu 46 tỷ USD năm 2025 và gần 8,9 tỷ USD trong quý 1-2026.
Xây dựng hệ sinh thái tự chủ
Theo các quy hoạch và đề án, đến năm 2030, Việt Nam đặt mục tiêu trở thành một nước có nền công nghiệp hiện đại, thuộc nhóm quốc gia có năng lực cạnh tranh công nghiệp và có giá trị gia tăng cao trong chuỗi giá trị toàn cầu. Để đạt được mục tiêu này, một trong những nhiệm vụ quan trọng là thúc đẩy lộ trình chuyển giao công nghệ từ các doanh nghiệp FDI, khuyến khích khối doanh nghiệp này liên doanh với các doanh nghiệp trong nước sản xuất linh kiện, phụ kiện; đưa ra các tiêu chí và biện pháp khuyến khích cũng như có chế tài đối với những doanh nghiệp FDI không thực hiện đúng cam kết về tỷ lệ nội địa hóa.
TS Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế trung ương, kiến nghị: “Các chính sách ưu đãi cho FDI gắn liền với tỷ lệ chi cho R&D (nghiên cứu và phát triển) tại Việt Nam, đào tạo nhân lực chất lượng cao và phát triển nhà cung ứng nội địa. Nếu doanh nghiệp FDI không đáp ứng được mục tiêu góp phần nâng cao nội lực, thì không nên ưu tiên bằng mọi giá”.
Thực tế, dư địa là rất rộng. Chẳng hạn, mặc dù tỷ lệ nội địa hóa hiện nay còn khá thấp, song trong năm 2025, ngành điện tử, máy tính và quang học không còn chỉ lắp ráp mà đã bắt đầu làm chủ thiết kế, sản xuất một số linh kiện bán dẫn và bảng mạch phức tạp. Trong đó, riêng kinh tế số năm 2025 đã đóng góp khoảng 13%-15% GDP.
Về phía cơ quan quản lý, ông Trần Việt Hòa, Cục trưởng Cục Công nghiệp (Bộ Công thương), thông tin, Bộ Công thương sẽ tiếp tục hỗ trợ các địa phương và doanh nghiệp xây dựng nền tảng công nghiệp hiện đại theo hướng số hóa, xanh hóa và nâng cấp chuỗi giá trị; hỗ trợ các doanh nghiệp sản xuất công nghiệp đẩy mạnh chuyển đổi số toàn bộ hệ thống sản xuất, nâng cấp vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu, kết nối sâu với các tập đoàn đa quốc gia thông qua “thu hút FDI có điều kiện”.
Bộ Công thương sẽ tập trung hoàn thiện hệ thống thể chế, chính sách, văn bản quy phạm pháp luật để làm nền tảng, cơ sở cho các hoạt động thúc đẩy phát triển công nghiệp; phối hợp với các bộ, ngành, cơ quan liên quan trong việc tiếp tục tạo lập môi trường đầu tư, kinh doanh thuận lợi cho phát triển công nghiệp thông qua điều hành bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô, các chính sách tài chính, thuế cũng như các công cụ hỗ trợ thúc đẩy phát triển công nghiệp.
Về phía Bộ KH-CN, ở thời điểm tại vị, nguyên Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng nhiều lần khẳng định, một trong những nhiệm vụ rất thiết thực, cần làm ngay là đối với các sản phẩm công nghệ chiến lược đã được các doanh nghiệp Việt Nam phát triển đạt tiêu chuẩn, cần có ngay chương trình mua sắm của Chính phủ và chính sách dùng hàng Việt Nam để tạo thị trường cho các sản phẩm như UAV, camera AI, 5G, trợ lý ảo.
Ông Nguyễn Mạnh Hùng cũng đề xuất cho phép hình thành một số khu thử nghiệm đặc biệt. Tại đây, các thử nghiệm không phải xin phép. “Các sandbox hiện nay rất chậm vì các thủ tục xin phép và mọi người cũng ngại quyết”, ông Nguyễn Mạnh Hùng, lúc đó là người đứng đầu Bộ KH-CN, nhận xét.
Ở cấp bộ, ngành và địa phương, theo nguyên Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng, cần hình thành các trung tâm đổi mới sáng tạo và giao các trung tâm này “đặt hàng” doanh nghiệp/viện, trường giải quyết các bài toán lớn của bộ, ngành và địa phương, góp phần trực tiếp vào tăng trưởng hai con số. Ông cũng đề nghị một cơ chế phân bổ ngân sách khoa học công nghệ “thoáng” hơn bằng cách cấp một khoản nhất định vào thẳng quỹ KH-CN của các bộ, ngành ngay từ đầu năm.
Với tư duy “Nhà nước tạo ra việc lớn, bài toán quốc gia, phải đủ rõ về mục tiêu, quy mô, người mua và mức độ tự chủ, tạo ra thị trường lớn, cơ chế tài chính thông thoáng, nhân sự linh hoạt, xây dựng hạ tầng nghiên cứu hiện đại, cơ chế phân chia lợi ích phù hợp”, ông Nguyễn Mạnh Hùng tin tưởng sẽ thu hút được tinh hoa KH-CN toàn cầu tham gia giải quyết các “bài toán” lớn của Việt Nam, giúp Việt Nam phát triển và tự chủ công nghệ chiến lược.
Bên cạnh đó, các doanh nghiệp trong nước cũng phải “tự trưởng thành”. GS-TS Nguyễn Quang Thuấn, nguyên Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, khuyến nghị, doanh nghiệp cần giữ vững định hướng phát triển riêng, không chạy theo các trào lưu nhất thời hoặc bị cuốn vào sức ép từ các chuỗi cung ứng bên ngoài mà không có sự chuẩn bị. Thay vì chỉ chú trọng vào con số tăng trưởng doanh thu ngắn hạn, doanh nghiệp cần tập trung xây dựng hệ thống “phòng thủ tài nguyên” (dữ liệu, nhân lực, công nghệ) để giảm thiểu “tổn thương” trước các cú sốc toàn cầu.
Làm chủ công nghệ và “chủ quyền thuật toán”, chủ động kết nối với các doanh nghiệp FDI, từ đó nâng cao hàm lượng giá trị gia tăng trong sản phẩm thay vì chỉ làm gia công; chủ động tìm hiểu, tuân thủ các quy định mới của thị trường quốc tế… đều là những thách thức lớn, nhưng doanh nghiệp nhất định phải vượt qua để tự nâng cấp tiêu chuẩn quản trị, tạo lợi thế cạnh tranh độc lập.
Một khuyến nghị không kém phần quan trọng khác, được ghi nhận ở nhiều cuộc hội thảo gần đây, là trong thế giới đa cực, doanh nghiệp cần có năng lực dự báo và xây dựng các kịch bản dự phòng cho các biến động về địa chính trị, thuế quan và thị trường tài chính; chú trọng giữ gìn bản sắc văn hóa và hệ giá trị Việt trong thương hiệu cũng là yếu tố để doanh nghiệp “bén rễ, xanh cây” trong thị trường rộng lớn đầy dông bão.
Tự chủ chiến lược có 3 “trụ cột”: không lệ thuộc hệ thống vào một nguồn cung hay một thị trường duy nhất; có năng lực ứng phó, thay thế kịp thời khi thị trường đảo chiều; giữ được dư địa chính sách để điều tiết kinh tế trong dài hạn.
