Xây dựng “văn hóa đọc số”
Trước thềm Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam 21-4, Khoa Thư viện và Xuất bản (Trường ĐH Văn hóa TPHCM) vừa tổ chức hội thảo “Phát triển văn hóa đọc trong bối cảnh công nghệ số” với sự tham gia của các nhà nghiên cứu, nhà quản lý, giảng viên, học viên, sinh viên cùng đội ngũ người làm công tác thư viện và xuất bản. Tại hội thảo, ông Trần Đình Ba, Phó Giám đốc - Phó Tổng Biên tập NXB Tổng hợp TPHCM, nhấn mạnh một thực tế, thói quen đọc sách đang có sự chuyển dịch mạnh mẽ do tác động của những tiện ích công nghệ. Điều này đã dẫn đến yêu cầu bức thiết ngành xuất bản cần thay đổi trong kỷ nguyên công nghệ số hiện nay.
Liên quan đến Chỉ thị 04-CT/TW năm 2026 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới (Chỉ thị 04), trong đó nhấn mạnh vai trò của việc hình thành, phát triển thói quen đọc sách cho trẻ, theo ông Trần Đình Ba, điều này cho thấy tầm nhìn đúng đắn, khoa học đối với việc xây dựng văn hóa đọc, xây dựng xã hội học tập bền vững. “Chỉ thị 04 nhấn mạnh việc xây dựng thói quen đọc sách cho thiếu niên, nhi đồng, đây là điều rất quan trọng bởi độ tuổi này vốn được xem là bản lề cho bước khởi đầu tiếp nhận tri thức, hình thành kỹ năng sống… Trao cho các em cuốn sách hay, phù hợp, đúng lứa tuổi sẽ góp phần quan trọng tạo nên một thế hệ yêu sách, thích đọc sách trong tương lai”, ông Trần Đình Ba cho biết.
ThS Nguyễn Hải Gian, Giám đốc Trung tâm Thông tin - thư viện, Trường ĐH Văn hóa TPHCM, cho rằng, chuyển đổi số không chỉ là sự thay đổi về công nghệ mà còn là sự tái cấu trúc toàn diện hệ sinh thái tri thức, trong đó văn hóa đọc là một thành tố chịu tác động trực tiếp và sâu sắc. Trong bối cảnh công nghệ số hiện nay, khả năng tiếp cận tri thức được mở rộng, mang đến sự đa dạng của các hình thức đọc và giúp việc đọc trở nên phù hợp hơn với từng người. “Chuyển đổi số không làm suy giảm văn hóa đọc mà đang tái định nghĩa nó theo hướng mở, linh hoạt và đa chiều hơn, đặt nền tảng cho sự hình thành một “văn hóa đọc số” phù hợp với bối cảnh mới”, ThS Nguyễn Hải Gian nhấn mạnh.
Hình thành thói quen đọc sâu, hiểu đúng
Thực tế cho thấy, hành vi tiếp nhận thông tin từ người đọc, nhất là giới trẻ đang bị tác động không nhỏ trong thời đại công nghệ số. Thay vì đọc sâu, nhiều người trẻ chuyển sang... đọc nhanh, đặc biệt là xu hướng thích xem nội dung ngắn từ các nền tảng như YouTube, TikTok, Facebook… Điều này đặt ra nhiều thách thức đối với việc duy trì và phát triển văn hóa đọc trong cộng đồng.
“Thời đại số giúp thông tin mau chóng đến với mọi người nhưng cũng tạo nên tình trạng “bội thực” thông tin. Vì thế, việc phát triển văn hóa đọc cần có sự gắn kết, hỗ trợ lâu dài, tạo cho người đọc năng lực tiếp nhận thông tin số một cách đúng đắn, trau dồi tư duy phản biện, góp phần phát triển nguồn nhân lực có trình độ cao trong nền kinh tế số, xã hội số”, PGS-TSKH Bùi Loan Thùy, Trường ĐH Công nghệ Đồng Nai, bày tỏ.
PGS-TS Nguyễn Thế Dũng, nguyên Hiệu trưởng Trường ĐH Văn hóa TPHCM, cũng cho rằng, sự bùng nổ công nghệ đã làm thay đổi căn bản cách con người tiếp cận thông tin, học tập và giải trí. Vì lẽ đó, phát triển văn hóa đọc không chỉ dừng lại ở việc khuyến khích đọc nhiều hơn, mà còn cần giúp người đọc hình thành khả năng lựa chọn thông tin và duy trì thói quen đọc có chiều sâu.
“Phát triển văn hóa đọc trong giai đoạn hiện nay cần hướng tới tạo môi trường đọc lành mạnh, xây dựng năng lực đọc thực chất và hình thành thói quen đọc bền vững trong mỗi cá nhân, mỗi gia đình và toàn xã hội”, PGS-TS Nguyễn Thế Dũng chia sẻ.
Ông Dương Thành Truyền, nguyên Chủ tịch HĐQT NXB Trẻ, chia sẻ, ở một số nước châu Âu đã có luật cấm trẻ em sử dụng điện thoại di động khi đến trường hay cấm trẻ em dưới 15 tuổi sử dụng mạng xã hội. Ông cho biết sẽ ủng hộ nếu điều này được thực thi tại Việt Nam, bởi theo ông, các nghiên cứu trên thế giới đã chỉ ra một thực tế, sau khi quen với thông tin nhanh, bạn đọc, nhất là người trẻ dần thui chột khả năng đọc văn bản, thậm chí không đọc hết nổi tài liệu hơn 1.000 chữ. Không những thế, do não quen với tiếp thu thông tin nhanh nên khả năng tư duy sâu, có hệ thống cũng yếu đi, mất dần thói quen kiểm tra, đối chiếu thông tin, trở nên bị động tiếp nhận thông tin, thiếu năng lực nhận định đúng - sai.
“Phát triển văn hóa đọc chính là để chúng ta có những thế hệ biết đọc sách, biết nghi ngờ, kiểm tra đối chiếu thông tin, biết tìm hiểu và nhìn nhận vấn đề có hệ thống. Đặc biệt, trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) bùng nổ hiện nay, nếu thiếu đi nền tảng văn hóa cơ bản, chúng ta rất dễ bị ChatGPT, Gemini, Grok… đánh lừa. Vậy nên, nhất định phải đọc sách, vì không đọc sách thì chúng ta không thể tự học, không thể phát triển bản thân”, ông Dương Thành Truyền nói.
“Để hiện thực hóa mục tiêu tại Chỉ thị 04, cần một chiến lược phối hợp đồng bộ: nâng cấp hạ tầng kỹ thuật, đổi mới tư duy xuất bản và chuẩn hóa năng lực số cho độc giả. Bởi suy cho cùng, dù phương thức tiếp cận và hình thái biểu hiện có chuyển dịch theo xu thế công nghệ, thì giá trị cốt lõi của việc đọc - khai phóng tư duy và bồi đắp tâm hồn - vẫn là hằng số bất biến, định hình bản sắc văn hóa và trí tuệ con người Việt Nam xuyên suốt mọi thời đại”, PGS-TS Đỗ Thị Quyên, giảng viên Trường ĐH Văn hóa Hà Nội, cho biết.
