Chuyện xưa trong những ngôi nhà cổ
Giữa vùng quê thanh bình của xã Long Điền, ngôi nhà cổ hơn 150 năm tuổi của họ Nguyễn Hoàng vẫn lặng lẽ trường tồn với thời gian. Trải qua 5 thế hệ sinh sống, ngôi nhà không chỉ để ở mà còn là nơi lưu giữ ký ức, gia phong và những giá trị truyền thống được truyền từ đời này sang đời khác.
Ông Nguyễn Hữu Thế, thế hệ thứ 5 của dòng họ Nguyễn Hoàng, vẫn xem việc chăm sóc ngôi nhà là trách nhiệm thiêng liêng của mình. Điều đáng quý là dù trải qua nhiều thế hệ với đông con cháu, dòng họ vẫn thống nhất không chia tách hay chuyển nhượng ngôi nhà cổ này. Mọi người chung tay gìn giữ để công trình tiếp tục hiện diện như một biểu tượng của sự gắn kết gia đình.
Bước vào bên trong, những hàng cột gỗ lớn đã nhuốm màu thời gian vẫn vững chãi nâng đỡ mái nhà. Những bộ trường kỷ, bàn thờ tổ tiên, hoành phi câu đối được bảo quản cẩn thận. Mỗi hiện vật đều mang theo một câu chuyện riêng về những người đã từng sinh sống dưới mái nhà này. Vừa đưa chúng tôi đi tham quan, ông Thế vừa giới thiệu: “Ngôi nhà cổ được xây dựng vào những năm 1890 bởi cụ Nguyễn Văn Soạn. Mặt tiền ngôi nhà xây hướng về núi, trước nhà có ao cá nhỏ được xây theo hình bông hoa 8 cánh và bàn thiên 2 cửa - lối kiến trúc phổ biến thời nhà Nguyễn. Ngôi nhà này được cất dựng ròng rã trong suốt 10 năm, tất cả đều được thực hiện từ bàn tay tài hoa của những nghệ nhân. Từng cây cột, chiếc kèo, ô cửa được liên kết bằng kỹ thuật mộng gỗ truyền thống; trên đó là những hoa văn long, lân, quy, phụng, mai, đào… cùng các tích truyện về nhân - lễ - nghĩa - trí - tín được chạm khắc tinh xảo”.
Đã bao lần mưa nắng, gió bão đi qua nhưng ngôi nhà cổ của dòng họ Nguyễn Hoàng vẫn vẹn nguyên, chưa một lớp ngói vảy cá phải thay, chưa một rường cột bị mục gãy… 150 năm, thời gian chỉ nhuốm thêm màu sắc rêu phong, cổ xưa cho ngôi nhà thêm quý giá.
Rời ngôi nhà cổ của dòng họ Nguyễn Hoàng, chúng tôi tìm đến ngôi nhà cổ của gia đình ông Đỗ Phước Lang (cũng nằm ở xã Long Điền). Khung cảnh bình yên của ngôi nhà cổ ba gian, hai chái, mái ngói âm dương đỏ au khiến những ai đến đây đều có cảm giác như đang ngược dòng thời gian trở về miền quê Nam bộ của một thế kỷ trước.
Ngôi nhà cổ rộng chừng 200m2, được xây từ năm 1927. Gần một trăm năm trôi qua, ngôi nhà ấy đã chứng kiến những mùa lúa bội thu, những năm tháng chiến tranh khốc liệt và cả những đổi thay của quê hương. Trong nhà vẫn còn lưu giữ những chiếc tủ thờ bằng gỗ cẩm lai, những bộ trường kỷ, những câu đối sơn son thếp vàng và nhiều kỷ vật bình dị được truyền từ đời này sang đời khác. “Thời đó, ba tôi đi khắp nơi tìm mua gỗ căm xe, gỗ đỏ, bằng lăng… cất giữ cả chục năm. Khi gỗ đã đầy, ông rước thợ từ miền Trung vào để chạm khắc, cất dựng. Công sức đó bằng trời bằng bể nên dù có nhiều người trả giá cao, tôi vẫn không bán ngôi nhà tâm huyết này của cha ông”, ông Lang chia sẻ.
Tiếp nối gìn giữ
Theo ông Phạm Chí Thân, nguyên Giám đốc Bảo tàng Bà Rịa - Vũng Tàu, khu vực phía Đông TPHCM vốn nổi tiếng là một vùng đất trù phú, xuất hiện khá sớm trong lịch sử khai phá của người Việt. Từ thế kỷ XVII, lớp cư dân đầu tiên ngoài vùng Ngũ Quảng đã vào Nam lập nghiệp. Họ dừng chân nơi đây và cùng nhau khai khẩn đất hoang, khơi thông nguồn lạch, lập ấp dựng làng. Ngày nay, dấu ấn về một cuộc sống phong lưu nhưng nề nếp ấy vẫn còn được lưu giữ trong nhiều ngôi nhà cổ kính với nét rêu phong phủ mờ bởi thời gian.
Trải qua hàng thế kỷ cùng mưa nắng của xứ nhiệt đới gió mùa khắc nghiệt, nhưng những ngôi nhà cổ vẫn giữ được nét đẹp bình dị. Mỗi ngôi nhà đều ghi dấu những kỷ niệm, những câu chuyện dài của cha ông trong hành trình đi mở cõi vùng đất phương Nam.
Thống kê cho thấy, tại xã Long Điền, xã Đất Đỏ, phường Tam Long hiện còn hơn 170 kiến trúc nhà ở dân gian truyền thống, có niên đại xây dựng cách nay từ gần 70 năm đến trên 150 năm. Qua bao biến cố của lịch sử, của gia đình, dòng họ, nhiều ngôi nhà vẫn được các thế hệ con cháu nối tiếp nhau gìn giữ nguyên vẹn.
Nhà ở dân gian truyền thống có nguồn gốc từ loại nhà cột giữa và nhà rường của các tỉnh miền Trung; được xây cất bởi những kíp thợ từ xứ Ngũ Quảng, miền Trung vào Bà Rịa lập nghiệp từ cuối thế kỷ XVII, đầu thế kỷ XVIII. Vì thế, nhà cổ như một phần quan trọng của kho tàng văn hóa kiến trúc quý giá do cư dân vùng đất phía Đông tạo dựng trong quá trình mưu sinh và khai khẩn vùng đất phương Nam. Với vẻ đẹp độc đáo và ý nghĩa lịch sử đó, những năm gần đây, những ngôi nhà cổ này đã được các địa phương phối hợp các đơn vị du lịch lữ hành chọn làm điểm đón khách đến tham quan, chiêm ngưỡng trong hành trình du lịch ở TPHCM.
