Doanh nghiệp nội “chuyển vai”
Nếu trước đây phần lớn doanh nghiệp chỉ dừng lại ở vai trò gia công, lắp ráp hoặc cung ứng các khâu giá trị thấp, thì nay ngày càng nhiều doanh nghiệp đã bước sâu hơn vào các khâu thiết kế, nghiên cứu - phát triển, xây dựng thương hiệu và tiêu thụ. Sự chuyển dịch này đã phản ánh bước trưởng thành về năng lực tổ chức sản xuất, quản trị chuỗi và làm chủ công nghệ của doanh nghiệp Việt.
Từ thực tiễn ngành công nghiệp gỗ và nội thất - một trong những ngành xuất khẩu chủ lực của Việt Nam, có thể thấy rõ sự chuyển vai này. Việt Nam hiện nằm trong nhóm dẫn đầu thế giới về xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ, với kim ngạch hàng năm trên 15 tỷ USD, sở hữu hơn 6.000 doanh nghiệp chế biến và thu hút hàng trăm ngàn lao động. Theo ông Nguyễn Quốc Khanh, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn AA Corporation, Phó Chủ tịch Hiệp hội VIFOREST, giá trị cốt lõi nằm ở chỗ doanh nghiệp Việt đã từng bước làm chủ chuỗi giá trị. Khi doanh nghiệp chuyển từ gia công đơn thuần sang mô hình tham gia trực tiếp vào thiết kế, sáng tạo và phân phối, như vậy đã nâng giá trị gia tăng và định hình vị thế Việt Nam trong bản đồ chuỗi cung ứng toàn cầu.
Sự chuyển vai này cũng đang diễn ra mạnh mẽ trong lĩnh vực chế biến - chế tạo. Theo bà Trần Thị Thu Trang, Chủ tịch HĐQT Hanel PT, Chủ tịch Hiệp hội Sản xuất công nghiệp tỉnh Bắc Ninh, Việt Nam đã đi qua giai đoạn làm tốt linh kiện và gia công, đang tiến tới làm chủ công nghệ lõi và đầu tư bài bản cho R&D, thiết kế và thương hiệu. Khi giá trị thật nằm ở trí tuệ và sáng tạo, việc hình thành các liên minh sản xuất, chia sẻ hạ tầng và chuẩn hóa tiêu chuẩn sẽ là con đường để nâng tỷ lệ nội địa hóa và năng lực cạnh tranh của toàn ngành.
Ở góc nhìn hạ tầng và công nghiệp nền tảng, ông Trịnh Tiến Dũng, Chủ tịch HĐQT, Tổng Giám đốc Tập đoàn Đại Dũng, cho rằng Việt Nam đang đứng trước dư địa rất lớn trong các lĩnh vực cơ khí chế tạo, hạ tầng giao thông, năng lượng tái tạo, đóng tàu hay thực hiện trọn gói thầu dự án từ thiết kế - mua sắm - thi công (EPC) quy mô lớn. Khi xuất hiện những doanh nghiệp đủ tầm làm “đầu kéo”, đủ năng lực tổ chức chuỗi cung ứng trong nước và liên kết doanh nghiệp nhỏ và vừa cùng tham gia các dự án lớn thì hệ sinh thái công nghiệp nội địa sẽ có cơ hội trưởng thành thực chất, thay vì tiếp tục để phần giá trị cao rơi vào tay doanh nghiệp nước ngoài.
Quan điểm này được minh chứng bằng việc Tập đoàn Trường Hải (THACO) được làm tổng thầu từ thiết kế - mua sắm - thi công (EPC) dự án tuyến tàu điện ngầm số 2 TPHCM (Bến Thành - Tham Lương) vừa được khởi công xây dựng. Đáng chú ý, đây là lần đầu tiên doanh nghiệp Việt Nam đóng vai trò “đầu tàu” đối với dự án cực kỳ phức tạp đòi hỏi trình độ công nghệ phải đạt tầm thế giới. Theo ông Trần Bá Dương, Chủ tịch HĐQT THACO, việc doanh nghiệp Việt đảm nhận vai trò tổng thầu không chỉ thể hiện năng lực tổ chức và quản trị dự án mà còn mở ra cơ hội làm chủ công nghệ theo chuỗi giá trị từ đầu đến cuối. Khi doanh nghiệp trong nước được tham gia trọn vẹn vào chuỗi này sẽ là cơ sở để Việt Nam vươn lên các phân khúc có giá trị gia tăng cao trong lĩnh vực đường sắt đô thị và hạ tầng giao thông.
Nhà nước kiến tạo, doanh nghiệp dẫn dắt
Sự chuyển vai của doanh nghiệp Việt Nam không thể tách rời vai trò kiến tạo của nhà nước và sự vận hành đồng bộ của hệ sinh thái. Nhà nước đóng vai trò then chốt trong việc kiến tạo thể chế, đầu tư hạ tầng, xây dựng tiêu chuẩn và tạo không gian cho đổi mới sáng tạo. Các nghị quyết lớn về phát triển kinh tế tư nhân, khoa học - công nghệ, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế đang tạo ra khung chính sách đủ rộng để doanh nghiệp dám nghĩ lớn, làm lớn và đi đường dài.
Khi doanh nghiệp Việt đứng được ở vị trí trung tâm của chuỗi giá trị, họ sẽ tạo ra tăng trưởng kinh tế và đóng góp nâng tầm vị thế quốc gia. Đây chính là sự gặp nhau giữa khát vọng doanh nghiệp và mục tiêu phát triển của đất nước
Ông Phạm Bình An
Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển TPHCM
Nhiều doanh nhân cho rằng điều doanh nghiệp cần là những “đơn đặt hàng phát triển” rõ ràng. Khi Nhà nước đặt hàng giải quyết các bài toán lớn về hạ tầng, công nghiệp chiến lược hay chuyển đổi xanh, doanh nghiệp sẽ có động lực đầu tư dài hạn, nâng cấp công nghệ và tổ chức lại hệ sinh thái sản xuất. Đây cũng là tinh thần cốt lõi của mô hình công - tư đồng kiến quốc, trong đó Nhà nước kiến tạo môi trường, còn doanh nghiệp mang khát vọng, nguồn lực và năng lực vận hành để hiện thực mục tiêu chung.
“Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp phải thực sự trở thành trung tâm của đổi mới sáng tạo và tạo giá trị. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp không chỉ mở rộng quy mô mà còn nâng cấp quản trị theo chuẩn quốc tế, gắn sản xuất với tiêu chuẩn ESG, chuyển đổi xanh và chuyển đổi số", ông Phạm Bình An, Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển TPHCM, nhấn mạnh.
Hệ sinh thái đồng hành giữ vai trò kết nối các nguồn lực phân tán tạo thành sức mạnh tổng hợp. Sự liên kết giữa doanh nghiệp với viện nghiên cứu, trường đại học, trung tâm R&D, hệ thống tài chính, logistics và đào tạo nhân lực trở thành điều kiện sống còn. “Thực tiễn cho thấy những ngành có mức độ liên kết cao thường có khả năng phục hồi tốt hơn trước biến động và duy trì được lợi thế cạnh tranh dài hạn. Liên kết vùng và liên kết ngành cũng giúp giảm chi phí, mở rộng thị trường và tạo ra quy mô đủ lớn để doanh nghiệp Việt tự tin bước ra sân chơi toàn cầu”, TS Cấn Văn Lực, Ủy viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng Chính phủ khẳng định.
