“Lá chắn” bản quyền trong số hóa thư viện

Cơ hội mới của thư viện cơ sở

Thư viện Trường THCS Dĩ An (phường Dĩ An, TPHCM) hiện đang ứng dụng phần mềm quản lý thư viện eNetViet. Theo chị Ngô Thị Kim Ngân, nhân viên thư viện trường, việc số hóa giúp thư viện có thể nhanh chóng kết nối với thư viện ở các trường bạn, địa phương để cân đối nguồn sách; dễ dàng nắm bắt được nhu cầu tìm sách của học sinh để đánh giá xu hướng đọc, từ đó có kế hoạch bổ sung nguồn sách thích hợp nhất.

“Chuyển đổi số giúp cả chúng tôi lẫn các em có thể chủ động hơn trong việc phổ biến và tiếp nhận tri thức. Các em có thể nhanh chóng tìm kiếm, lựa chọn, đề xuất các đầu sách cần, còn chúng tôi có thể biết ngay những vấn đề các em muốn tìm hiểu để tìm kiếm, đề xuất những cuốn sách phù hợp”, chị Kim Ngân chia sẻ.

Việc chuyển đổi số tại thư viện Trường THCS Dĩ An đang được xem là một trong những bước đi tất yếu cho toàn bộ hệ thống thư viện cấp cơ sở ở TPHCM. Trước đây, hệ thống thư viện cơ sở được tổ chức theo mô hình nhiều cấp, từ thành phố đến quận, huyện rồi xã, phường, tạo điều kiện phân bổ và luân chuyển nguồn sách. Khi chuyển sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp, hệ thống thư viện cũng cần được tái cấu trúc tương ứng. Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số là giải pháp then chốt để duy trì kết nối và khai thác hiệu quả nguồn lực chung.

Ông Vĩnh Quốc Bảo, Phó Giám đốc Thư viện Khoa học Tổng hợp TPHCM, chia sẻ: “Trong bối cảnh thay đổi mạnh mẽ như hiện nay, chuyển đổi số là điều kiện tiên quyết, không thể trì hoãn của cả hệ thống thư viện ở TPHCM.

Như ở Thư viện Khoa học Tổng hợp TPHCM, chúng tôi đang xây dựng năng lực số đủ mạnh để có thể thực hiện chức năng “trung tâm điều phối không khoảng cách” cho 168 điểm thư viện phường, xã, đặc khu cùng các thư viện trường học mà không cần đến bộ máy hành chính trung gian. Và các thư viện cơ sở cũng vậy, nếu không có hệ thống số hóa hiệu quả, các thư viện sẽ không thể kết nối với các trung tâm điều phối, không thể kết nối với nhau để trao đổi sách… Khi đó rất khó để hoạt động hiệu quả”.

Bản quyền - nền tảng của thư viện số

Song song với những lợi ích mang lại, quá trình xây dựng thư viện số cũng đặt ra nhiều yêu cầu mới về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đối với tài nguyên số. Theo TS Thái Thu Hoài, Phó Trưởng khoa Thư viện và Xuất bản (Trường ĐH Văn hóa TPHCM), khó khăn lớn nhất đối với các thư viện cơ sở trong quá trình chuyển đổi số là việc xác định phạm vi quyền đối với từng loại tài nguyên số: quyền số hóa, lưu trữ, cho mượn, chia sẻ hay khai thác trực tuyến...

Nếu không thực hiện tốt, tôn trọng bản quyền sẽ dẫn tới nhiều rủi ro pháp lý. “Bài học kinh nghiệm là các thư viện khi bắt đầu tiến hành chuyển đổi số nên xây dựng một cơ chế quản lý bản quyền đồng bộ. Ứng dụng công nghệ để quản lý quyền truy cập, ghi nhận quá trình sử dụng, bảo đảm khả năng truy xuất khi cần thiết…

Còn về lâu dài, để đảm bảo hài hòa lợi ích giữa bảo vệ bản quyền và nhu cầu của bạn đọc, các đơn vị chức năng cần xây dựng một cơ chế phối hợp giữa thư viện, nhà xuất bản, tác giả và cơ quan quản lý tài nguyên số”, TS Thái Thu Hoài chia sẻ.

Chuyển đổi số đang mở ra cơ hội để hệ thống thư viện cơ sở tại TPHCM vượt qua những giới hạn về không gian và cách thức phục vụ truyền thống, hướng tới mô hình thư viện kết nối, chia sẻ và phục vụ bạn đọc hiệu quả hơn. Tuy nhiên, chỉ khi giải quyết hài hòa giữa yêu cầu tiếp cận tri thức và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, quá trình số hóa mới thực sự phát huy giá trị và tạo nền tảng cho hệ thống thư viện hiện đại trong giai đoạn phát triển mới.