Giáo sư N.I.Niculin (1931 – 2005)

Nhà Việt Nam học kính mến

Giáo sư N.I.Niculin đã mất vì đột quỵ tim vào ngày 31-12-2005 - Phó giáo sư Lê Sơn, Tiến sĩ Trịnh Bá Đĩnh, những người thân đối với giáo sư Niculin ở Hà Nội, liên tiếp điện vào TP Hồ Chí Minh cho biết như thế! Một tin làm bàng hoàng đối với tất cả những ai quen biết Niculin, đọc Niculin.

Chỉ cách đây một tháng thôi, TS Trịnh Bá Đĩnh, TS Hoàng Văn Cẩn, TS Bùi Mạnh Nhị gặp Niculin ở Mátxcơva, giáo sư còn vui vẻ chuyện trò, còn nói đùa! Và cách đây mấy hôm, mừng thọ GS Nguyễn Tài Cẩn ở đây, Trung tâm Nghiên cứu quốc học, nơi được giáo sư cho phép in Toàn tập tác phẩm nghiên cứu về văn hóa, văn học Việt Nam của giáo sư, biết giáo sư và vợ (cũng là một nhà Việt Nam học) đang lâm bệnh, đã nhờ GS Nguyễn Tài Cẩn chuyển cho giáo sư một số tiền nhuận bút ứng trước để mừng Năm mới. Áng chừng tiền chưa chuyển được đến tay giáo sư thì ông đã vội ra đi!

GS Niculin trong một chuyến thăm Trung tâm Nghiên cứu quốc học.

GS Niculin rất thân thiết với đất nước chúng ta. Ông đã có một thâm niên nghiên cứu Việt Nam hơn 50 năm. Đó là một sự hiểu biết hết sức sâu rộng về con người, đất nước, cuộc chiến đấu cho độc lập – tự do của chúng ta, là sự yêu mến và khám phá đối với văn học Việt Nam từ cổ đại đến hiện đại. Và những tác phẩm, những công trình công bố liên tục trong 50 năm, phong phú, đa dạng, gồm gần 200 bài báo và đầu sách.

Cuốn sách mới nhất của giáo sư là cuốn Phật giáo và văn học mà ông chủ biên và viết ba bài về Việt Nam, vừa đến tay chúng tôi do chính ông gởi tặng. Cuốn Văn học Việt Nam từ thế kỷ X – thế kỷ XIX vốn là luận văn Tiến sĩ khoa học của giáo sư, là một công trình hệ thống, nhìn văn học Việt Nam qua “loại hình học”, qua “văn học so sánh” (đặc biệt so sánh với văn học Đông Bắc Á và Đông Nam Á).

Ông đã sử dụng một kho tư liệu tham khảo hết sức phong phú gồm nhiều thứ tiếng, và có những phát hiện mới về tư liệu, ý kiến… Và trên tất cả là sự súc tích, tinh tế, sự yêu mến tận lòng đối với Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Cao Bá Quát… của chúng ta. TS Trần Thị Phương Phương, người được đào tạo ở Nga về, đang hiệu đính bản dịch cuốn sách này cho Trung tâm Nghiên cứu quốc học xuất bản, đã nói rằng mình học được rất nhiều khi tiếp cận tác phẩm đó.

Trong một luận văn khác, ngắn hơn, tóm tắt hơn (Khái yếu văn học Việt Nam) giáo sư đã đề cập đến văn học Việt Nam tân thời hiện đại, mà trong đó có cả việc nhận xét không những nền văn học giải phóng với Anh Đức, Nguyễn Quang Sáng, Viễn Phương… còn kể đến cả Lê Vĩnh Hòa, Võ Hồng, đến cả thẩm định Vòng tay học trò của Nguyễn Thị Hoàng nữa.

Giáo sư quan tâm, hiểu biết những hiện tượng văn học Việt Nam hiện đại, từ những tên tuổi lớn như Hồ Chí Minh, Tố Hữu, Nguyễn Tuân, Chế Lan Viên, Nguyễn Đình Thi, Huy Cận, Xuân Diệu, Tô Hoài… đến những đại biểu trẻ hơn, mới lên như Trần Đăng Khoa.

Ông đã bao năm qua Việt Nam nghiên cứu, gặp gỡ, trao đổi và đọc – đọc rất nhiều và đọc rất kỹ. Cách làm việc của ông thật là một tấm gương cho người nghiên cứu: kết hợp tầm độ lý thuyết cao của nền khoa học Nga với một bản lĩnh cá nhân, một vốn tình cảm, hiểu biết cặn kẽ. Một nhà Việt Nam học được đào tạo và tự đào tạo như thế, phải nói là rất hiếm. Ông còn là Trưởng ban Á – Phi của Viện Văn học thế giới thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô (nay là Viện Hàn lâm Khoa học Nga).

GS Niculin đã sang thăm thành phố Hồ Chí Minh mấy lần. Lần cuối cùng là vào năm 2000, lúc đó chúng tôi đón ông thật nồng nhiệt, với sự có mặt của nhiều nhà văn, nhà hoạt động xã hội ở TP Hồ Chí Minh; trong đó có những người thân với ông như nhà văn Anh Đức, Nguyễn Quang Sáng, GS Trần Trọng Đăng Đàn… Ông rất cảm động và đã trò chuyện, trao đổi rất chân tình về tình hình Nga, về văn học và nghiên cứu văn học Nga.

Nỗi đau về Liên Xô sụp đổ, kéo theo sự tư nhân hóa toàn bộ một cách vội vã, tước đoạt… đã đánh vào không những lý tưởng, mà đánh vào bát cơm manh áo người lao động. Lương một giáo sư như N.I.Niculin nay là 4.800 rúp (2 triệu đồng Việt Nam), mà giá cả ở Nga cao gấp mấy lần. Vợ ốm nằm một chỗ ông phải tự mình đi chợ, săn sóc vợ và không buông bút, không rời công việc nghiên cứu văn học Việt Nam.

Khi biết Trung tâm Nghiên cứu quốc học chúng tôi có dự định dịch và in tám tập sách Lịch sử văn học thế giới (khoảng 8.000 trang khổ lớn tiếng Nga) của Viện Hàn lâm Khoa học Nga, một công trình tiêu biểu, kết tinh trí tuệ Nga – giáo sư đã vui lòng liên lạc với lãnh đạo viện để cho tác quyền, tạo điều kiện thuận lợi cho chúng tôi thực hiện việc ấy.

Đối với tôi, tuy không được học, được giáo sư hướng dẫn, đào tạo trực tiếp, tôi vẫn kính cẩn xem giáo sư là thầy như bao bạn khác. Thế nhưng ông luôn luôn “giữ lễ” như một nhà Nho phương Đông – như người của một nền văn hóa mà ông nghiên cứu thâm hậu. Viết thư cho tôi, ông cứ làm tôi áy náy khi dùng từ “kính mến”.

Ôi! Một người từ năm 1954 đã được Bác Hồ mời dự chiêu đãi nhân dịp Đại sứ Liên Xô nhậm chức, và khen: “chú trẻ quá”, một người là bạn đã giới thiệu, dịch tác phẩm… của các cây đại thụ văn hóa Việt Nam sang tiếng Nga, người có vốn kiến thức uyên bác và cái nhìn khoa học mới mẻ, hiện đại, chặt chẽ mà khoan dung về nền văn hóa Việt Nam, người ấy đã ra đi!

Lòng tôi khôn xiết bùi ngùi tiếc thương người thầy, người anh, người gắn bó cùng ta suốt cả một thời hào hùng, máu lửa, người mang theo qua cõi vĩnh hằng tâm hồn Nga quyện chặt với lòng yêu mến Việt Nam!  

GS MAI QUỐC LIÊN

Các tin, bài viết khác

Đọc nhiều nhất

Một buổi học khiêu vũ tại công viên

Khiêu vũ ở công viên

Dừng chân trên bến khi chiều nắng chưa phai/Từ xa thấp thoáng muôn tà áo tung bay/Nếp sống vui tươi nối chân nhau đến nơi này/Sài Gòn đẹp lắm, Sài Gòn ơi, Sài Gòn ơi. Tiếng nhạc vừa vui tươi, rộn ràng vừa du dương hòa theo những nhịp bước chân 1, 2, 3, 4, có phần còn gượng gạo nhưng đầy hoan ca.

Phim

Âm nhạc

Sân khấu

Sân khấu Sen Việt - Những thể nghiệm mới

Để thực hiện mục tiêu của Hội Sân khấu TPHCM và cũng là tâm nguyện cá nhân, NSƯT - đạo diễn Lê Nguyên Đạt đứng ra nhận làm Sân khấu Sen Việt mô hình nhỏ tại lầu 1 Hội Sân khấu TPHCM, số 5B đường Võ Văn Tần, quận 3, TPHCM. Đây là địa điểm dành cho sinh viên Trường Đại học Sân khấu và Điện ảnh TPHCM làm nghề, học tập và rèn luyện.

Sách và cuộc sống

Sáng tác

Chuyến du lịch không đồng

Một mình một vali, vừa ra khỏi nhà, chị đã thấy chống chếnh, bao lâu rồi chị không có cảm giác một mình. Xe lắc lư bốn tiếng, thả chị xuống một nơi hoàn toàn xa lạ.

Mỹ thuật

Triển lãm mỹ thuật Đạo và Phật

Ngày 16-1, Báo Giác Ngộ (85 Nguyễn Đình Chiểu, phường 6, quận 3, TPHCM) khai mạc triển lãm chủ đề Đạo và Phật của hai họa sĩ 8X Hoàng Tùng Linh và Lê Nguyên Bảo Trân.