Những ngày qua, tại các cảng cá và khu neo đậu tàu thuyền của TPHCM, nhiều tàu cá phải nằm bờ dù mùa vụ khai thác tháng cuối năm âm lịch đang tất bật.
Tàu cá nằm bờ vì thiếu bạn ghe
Gắn bó gần nửa thế kỷ với nghề biển, ông Vũ Văn Lạng, chủ tàu cá lâu năm tại phường Vũng Tàu, cho biết chưa bao giờ cảm nhận rõ áp lực thiếu lao động như hiện nay. Sở hữu 19 tàu cá hành nghề lưới kéo, nhưng hiện có tới 7 tàu của gia đình ông phải nằm bờ dài ngày chỉ vì không tìm đủ bạn ghe.
“Chúng tôi đã chấp nhận tỷ lệ ăn chia 50/50, nghĩa là sản lượng bán được bao nhiêu thì chia đôi lợi nhuận cho lao động nhưng vẫn rất khó kiếm người đi biển”, ông Lạng chia sẻ.
Không chỉ thiếu người, nhiều chủ tàu còn đối mặt với rủi ro khi phải ứng tiền trước cho lao động. Có trường hợp nhận tiền rồi bỏ trốn, có trường hợp đã lên tàu nhưng lợi dụng đêm tối nhảy xuống biển, bơi vào bờ, khiến chủ tàu thiệt hại cả trăm triệu đồng. “Không ứng tiền trước thì không ai chịu đi, mà ứng thì rủi ro rất lớn”, ông Lạng nói thêm.
Cùng chung nỗi lo, ông Nguyễn Thái Nguyên, chủ một cặp tàu cá tại xã Long Hải, cho biết những năm trước, mỗi năm tàu của ông có thể ra khơi 3–4 chuyến, nhưng năm 2025 chỉ thực hiện được duy nhất một chuyến. “Chuyến biển cuối năm cũng phải hủy vì không tìm được bạn ghe. Từ giữa tháng 12-2025, tàu đăng kiểm xong là nằm bờ luôn”, ông Nguyên cho hay.
Tại xã Phước Hải, ông Đồng Thanh Điền, ngư dân hành nghề bẫy mực, cho rằng nghề biển ngày càng ít sức hút với lao động trẻ. Công việc nặng nhọc, nguy hiểm, phải đối mặt với sóng gió dài ngày, trong khi thu nhập lại phụ thuộc hoàn toàn vào sản lượng khai thác sau mỗi chuyến biển. “Nhiều người trẻ chọn đi làm công ty, khu công nghiệp vì lương ổn định hơn”, ông Điền nói.
Giải pháp nào cho bài toán lao động biển?
Theo thống kê của ngành chức năng, TPHCM hiện có khoảng 4.450 tàu cá, trong đó nhiều tàu hoạt động vùng khơi với các nghề lưới vây, lưới kéo, lưới chụp, lưới rê và nghề câu. Để duy trì hoạt động, thành phố cần khoảng 29.000 lao động trực tiếp trên biển, chưa kể hàng ngàn lao động hậu cần trên bờ. Tuy nhiên, nguồn nhân lực này đang thiếu hụt nghiêm trọng.
Trung bình, tàu cá vùng ven bờ cần 2 lao động/chuyến, vùng lộng cần 5 lao động/phương tiện và vùng khơi cần tới 9 lao động/phương tiện. Riêng nghề lưới vây, số lao động có thể lên tới 11–15 người/tàu. Lực lượng lao động đi biển hiện nay chủ yếu ở độ tuổi 18–40, chiếm hơn 55%; nhóm 41–60 tuổi chiếm hơn 40%.
Chất lượng lao động cũng là vấn đề đáng lo ngại. Phần lớn ngư dân chưa qua đào tạo bài bản. Tỷ lệ lao động mù chữ vẫn còn trên 12%, trong khi ngư dân có trình độ trung cấp trở lên rất hiếm. Thu nhập bình quân của lao động đi biển khoảng 9,2 triệu đồng/người/tháng, chưa đủ hấp dẫn so với nhiều ngành nghề khác.
Việc thiếu hụt lao động không chỉ khiến tàu cá nằm bờ, giảm số chuyến biển, mà còn kéo theo nhiều hệ lụy về kinh tế – xã hội. Năng suất khai thác giảm, thu nhập của chủ tàu và ngư dân sụt giảm, chuỗi cung ứng hải sản bị ảnh hưởng. Về lâu dài, tình trạng này có thể làm suy yếu ngành khai thác hải sản, vốn là một trụ cột trong chiến lược phát triển kinh tế biển của TPHCM.
Trước thực trạng trên, nhiều ngư dân cho rằng cần mạnh dạn ứng dụng cơ giới hóa, như lắp đặt hệ thống tời thủy lực nhằm giảm phụ thuộc vào lao động thủ công. Tuy nhiên, chi phí đầu tư lớn khiến không phải chủ tàu nào cũng đủ khả năng thực hiện.
Ở góc độ quản lý, bà Phạm Thị Na, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp - Môi trường TPHCM, nhận định lao động thủy sản vốn mang tính đặc thù, chủ yếu là lao động phổ thông, dựa nhiều vào kinh nghiệm “cha truyền con nối”. Trong bối cảnh hiện nay, việc thu hút lao động càng khó khăn hơn khi nghề biển không còn là lựa chọn ưu tiên của người trẻ.
Giải pháp căn cơ là phát triển các chính sách hướng tới khai thác bền vững, nâng cao năng suất và hiệu quả mỗi chuyến biển. Khi lợi ích kinh tế được cải thiện, nghề biển mới đủ sức hấp dẫn để giữ chân và thu hút lao động. Song song đó, cần tăng cường đào tạo nghề, nâng cao trình độ ngư dân, hỗ trợ tín dụng để chủ tàu đầu tư thiết bị hiện đại, giảm sức lao động thủ công.
