Năm 2025, Bộ GD-ĐT đã phải hủy kết quả và thu hồi giải Nhất của dự án “Hệ thống phân loại rác thông minh tích hợp trí tuệ nhân tạo và cảm biến âm thanh”, lĩnh vực hệ thống nhúng của nhóm 2 học sinh. Năm nay, ngay khi cuộc thi vừa mới trao giải, tiếp tục có dự án đoạt giải bị đặt nghi vấn về tính liêm chính khoa học.
Một giám khảo của cuộc thi khoa học kỹ thuật cấp tỉnh dành cho học sinh, tâm sự, khi chấm dự án, ngoài đánh giá tính mới, tính ứng dụng, công sức của học sinh, ban giám khảo còn phải dùng nhiều biện pháp để xác định dự án đó có thực sự do học sinh thực hiện hay không. Nhiều dự án gần như hoàn hảo nhưng lại là sản phẩm của sự vay mượn, thuê mướn chứ không phải công sức, ý tưởng của học sinh. Có em học sinh đứng tên trong nhóm tác giả nhưng lại ú ớ khi được hỏi về chính dự án của mình. Không khó để nhận ra rằng nhiều dự án đang vượt ra khỏi kiến thức của chương trình phổ thông.
Những năm qua, ngoài việc được vinh danh trên sân khấu, giải thưởng của cuộc thi khoa học kỹ thuật này còn giúp nhiều học sinh giành tấm vé tuyển thẳng vào lớp 10 công lập, thậm chí vào thẳng đại học. Tuy nhiên, đến nay, nhiều trường đã bỏ tuyển thẳng với các giải thưởng từ những cuộc thi khoa học kỹ thuật. Quyết định này có thể xuất phát từ mức độ phù hợp với chương trình đào tạo và xu hướng điều chỉnh phương thức tuyển sinh, nhưng phía sau cũng khó loại trừ nguyên nhân xuất phát từ sự hoài nghi trước khả năng nghiên cứu thật sự của học sinh.
Để tăng minh bạch, trong Thông tư số 24/2025/TT-BGDĐT sửa đổi, bổ sung một số điều của Quy chế Cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh trung học, Bộ GD-ĐT đã quy định công khai các dự án khoa học kỹ thuật được chọn dự thi cấp quốc gia nhằm tăng cường giám sát xã hội. Tuy nhiên, trên thực tế, giải pháp này vẫn chưa phát huy hiệu quả như kỳ vọng.
Thiết nghĩ, Bộ GD-ĐT cần tiến hành một cuộc đánh giá toàn diện đối với cuộc thi, từ khâu tổ chức đến tác động thực chất đối với người học. Qua đó đưa sân chơi khoa học kỹ thuật trở về đúng với lý tưởng ban đầu. Và quan trọng hơn, để giáo dục không dừng lại ở tri thức mà còn là hành trình rèn luyện nhân cách, tinh thần liêm chính khoa học trong mỗi học sinh.
