Cần theo kịp thực tiễn mới
Theo PGS-TS Lê Vũ Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế - Luật, Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 (BLTTDS) là đạo luật trung tâm điều chỉnh trình tự, thủ tục giải quyết các tranh chấp dân sự, kinh doanh, thương mại, lao động, hôn nhân và gia đình. Đây còn là công cụ pháp lý bảo đảm quyền tiếp cận công lý và quyền được xét xử công bằng của mọi cá nhân, tổ chức.
Sau 10 năm thi hành, BLTTDS đã góp phần quan trọng bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức; củng cố niềm tin của xã hội đối với hoạt động xét xử; đồng thời tạo nền tảng pháp lý quan trọng phát triển môi trường đầu tư, kinh doanh an toàn, minh bạch và ổn định.
Tuy nhiên, cùng với sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế thị trường, chuyển đổi số, thương mại điện tử, công nghệ blockchain, trí tuệ nhân tạo, hợp đồng thông minh và các phương thức kinh doanh mới... nhiều quy định của BLTTDS đã bộc lộ những hạn chế và đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện.
Nêu ý kiến góp ý, Phó Chánh án TAND TPHCM Quách Hữu Thái, đã chỉ ra thủ tục rút gọn không thực hiện hiệu quả vì không được áp dụng trong thực tiễn. Ông đề xuất cần cân nhắc gom việc dân sự và vụ án dân sự để giải quyết trong cùng một vụ án để giải quyết nhanh gọn, thay vì phân định như hiện nay.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, việc gửi giấy tờ, thông báo của tòa án qua VNeID hoặc thư điện tử cũng được nhiều đại biểu quan tâm. TAND Tối cao đã xây dựng dự thảo nghị quyết hướng dẫn thực hiện việc này trên nền tảng số và ứng dụng định danh điện tử quốc gia. Tuy nhiên, nhiều ý kiến cho rằng cần cân nhắc kỹ tính khả thi, bởi không phải người dân nào cũng có điều kiện và kỹ năng sử dụng công nghệ, trong khi các quy định về tòa án điện tử vẫn chưa được hoàn thiện.
Phát triển vai trò của Viện Kiểm sát trong bảo vệ lợi ích công
Từ thực tiễn 10 năm thi hành BLTTDS tại TPHCM, bà Huỳnh Thị Ngọc Hoa, Phó Viện trưởng VKSND TPHCM, đề xuất việc hoàn thiện vai trò của VKS cần được đặt trong tổng thể đổi mới tố tụng dân sự. Theo bà, quá trình sửa đổi cần tiếp tục tôn trọng quyền tự định đoạt của đương sự, đề cao trách nhiệm chứng minh của các bên, bảo đảm tính độc lập của tòa án trong xét xử, đồng thời duy trì cơ chế kiểm sát để pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh, thống nhất.
Từ đó, bà đề xuất tiếp tục hoàn thiện cơ chế thực hiện quyền yêu cầu của VKS theo hướng quy định rõ hơn trách nhiệm của tòa án trong việc xem xét, giải quyết các yêu cầu của VKS; đồng thời làm rõ trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong việc cung cấp tài liệu, chứng cứ, thời hạn thực hiện cũng như nghĩa vụ trả lời khi không thể đáp ứng yêu cầu.
Theo bà Hoa, cũng cần hoàn thiện cơ chế tiếp cận hồ sơ và chia sẻ thông tin tố tụng để VKS có thể tiếp cận kịp thời các tài liệu theo từng giai đoạn giải quyết vụ việc. Trong bối cảnh chuyển đổi số, cần xây dựng cơ chế chia sẻ hồ sơ tố tụng điện tử giữa tòa án và VKS, giúp VKS theo dõi quá trình giải quyết vụ án, cập nhật kịp thời các tài liệu được bổ sung và thực hiện quyền yêu cầu đúng thời điểm.
Phó Viện trưởng VKSND TPHCM Huỳnh Thị Ngọc Hoa đề nghị cần tiếp tục phát huy vai trò của VKS trong bảo vệ lợi ích công trên cơ sở bảo đảm tính khách quan.
Ngoài ra, việc thực hiện Nghị quyết số 205/2025/QH15 cần được tổng kết đầy đủ trước khi nghiên cứu hoàn thiện các quy định của BLTTDS.
Để thực hiện mục tiêu này, bà đề xuất xác định rõ phạm vi lợi ích công được bảo vệ, điều kiện khởi kiện, cơ chế thu thập và bảo toàn chứng cứ trước khi khởi kiện, cũng như trách nhiệm phối hợp, cung cấp thông tin giữa các cơ quan liên quan. Khi VKS là chủ thể khởi kiện, cần phân định rõ trách nhiệm giữa bộ phận thực hiện quyền khởi kiện và bộ phận thực hiện chức năng kiểm sát việc giải quyết vụ án nhằm bảo đảm tính khách quan, minh bạch và nguyên tắc tranh tụng.
