Sớm đưa các trung tâm dự trữ thuốc hiếm vào hoạt động

WHO hỗ trợ khẩn cấp thuốc hiếm

Đầu tháng 3, Bệnh viện Đa khoa khu vực miền núi phía Bắc Quảng Nam tiếp nhận 3 trẻ nhỏ trong một gia đình ở xã Phước Năng (TP Đà Nẵng) nguy kịch sau khi ăn cá ủ chua.

Các bác sĩ nghi ngờ 3 bệnh nhi ngộ độc botulinum. Do tình trạng suy hô hấp phải thở máy, yếu chi, 2 bệnh nhi được chuyển đến Bệnh viện Phụ sản - Nhi Đà Nẵng điều trị chuyên sâu với các biện pháp hồi sức tích cực. Yếu tố quan trọng nhất là thuốc BAT, nếu được sử dụng sớm, chỉ trong vòng 48-72 giờ, bệnh nhân có thể thoát khỏi tình trạng liệt và không phải thở máy. Lúc này, cả nước không có thuốc BAT.

Trước tình huống nguy cấp, ngày 10-3, Sở Y tế Đà Nẵng báo cáo Bộ Y tế để kết nối đại diện WHO tại Việt Nam, đề nghị hỗ trợ khẩn cấp thuốc giải độc. Theo bác sĩ Nguyễn Thị Phúc, đại diện WHO tại Việt Nam, WHO đã kích hoạt cơ chế hỗ trợ khẩn cấp. WHO cũng đã khuyến nghị ngành y tế Việt Nam xem xét xây dựng cơ số dự trữ thuốc giải độc botulinum để chủ động ứng phó khi xảy ra ca bệnh tương tự. Tối 11-3, lô thuốc được vận chuyển đến Đà Nẵng sau hành trình: từ Thụy Sĩ, quá cảnh qua Thổ Nhĩ Kỳ, về Hà Nội. Ngay trong đêm, thuốc giải được truyền cho các bệnh nhi và hoàn tất vào khoảng 2 giờ sáng hôm sau.

Bác sĩ CKII Trần Thanh Thủy, Giám đốc Sở Y tế Đà Nẵng, cho biết đã phối hợp các địa phương khảo sát quy trình chế biến thực phẩm liên quan, tăng cường truyền thông về nguy cơ ngộ độc từ thực phẩm ủ chua; phối hợp Viện Pasteur Nha Trang triển khai nghiên cứu về nguy cơ ngộ độc botulinum liên quan đến các phương pháp chế biến thực phẩm lên men truyền thống.

Theo bác sĩ CKII Trần Long Quân, Trưởng khoa Nhi cấp cứu Hồi sức tích cực và chống độc, Bệnh viện Phụ sản - Nhi Đà Nẵng, các dấu hiệu yếu liệt và triệu chứng thần kinh ở trẻ có xu hướng cải thiện. Mặc dù vậy, quá trình hồi phục vẫn cần thời gian vì độc tố đã gắn vào hệ thần kinh. Hiện các bệnh nhi vẫn đang được theo dõi, hồi sức tích cực và kết hợp chăm sóc, phục hồi chức năng...

Thuốc hiếm vẫn hiếm. Thực trạng dai dẳng này là nỗi day dứt của ngành y tế. Mới đây, Bệnh viện Trung ương Huế tiếp nhận một bé gái 7 tuổi nguy kịch vì rắn cạp nia cắn. Ngay lập tức, tại TPHCM, các chuyên gia của Bệnh viện Nhi đồng 1 hội chẩn cấp và gấp rút điều chuyển huyết thanh kháng nọc rắn đa giá (giải độc rắn cạp nong, cạp nia, hổ đất) ra Huế bằng đường hàng không, nhờ một hành khách tình nguyện hỗ trợ. Tình trạng bệnh nhi cải thiện ngoạn mục và được xuất viện an toàn.

Theo TS-BS Lê Quốc Hùng, Trưởng Trung tâm chống độc, Bệnh viện Chợ Rẫy, thuốc hiếm đặc biệt cần thiết, không chỉ cứu sống người bệnh mà còn đảm bảo chất lượng sống sau khi phục hồi. Ông phân tích, nếu không có thuốc hiếm giải độc, bệnh nhân đối mặt với nguy cơ di chứng và tử vong cao hơn; chi phí điều trị lên đến hàng trăm triệu đồng và hàng tháng trời nằm viện; cơ sở y tế phải huy động máy thở và nhân lực chuyên sâu suốt nhiều tháng. Nói cách khác, không có thuốc hiếm có thể khiến hệ thống y tế phải trả giá bằng một chuỗi chi phí còn lớn hơn nhiều so với giá mua thuốc.

Sự cần thiết của cơ chế dự trữ thông minh

PGS-BS Phạm Văn Quang, Trưởng khoa Hồi sức tích cực Chống độc, Bệnh viện Nhi đồng 1 TPHCM, chia sẻ, huyết thanh kháng độc rắn cũng là một loại thuốc hiếm, dù không đắt đỏ như thuốc BAT. Tuy nhiên, Việt Nam chỉ sản xuất được huyết thanh kháng độc rắn lục tre, rắn cạp nong, rắn hổ đất; những huyết thanh kháng nọc rắn khác phải nhập từ nước ngoài nhưng rất khan hiếm.

Trong khi đó, các doanh nghiệp dược không mặn mà nhập khẩu thuốc này vì nhu cầu ít, lợi nhuận thấp, dễ phải tiêu hủy nếu hết hạn. Bệnh viện Nhi đồng 1 TPHCM thường chủ động dự trữ nguồn huyết thanh kháng nọc rắn nhờ mối liên hệ với Hội Chữ thập đỏ Thái Lan. Tại TPHCM, Sở Y tế đã lập hệ thống tra cứu thuốc hiếm của các bệnh viện trực thuộc. Khi cần thiết, Sở Y tế sẽ thực hiện việc điều chuyển thuốc giữa các bệnh viện, mục tiêu cao nhất là ưu tiên cứu sống người bệnh. “Tuy nhiên, đây là giải pháp của một địa phương. Chúng ta cần một trung tâm lưu trữ thuốc hiếm quốc gia, sẵn sàng ứng phó với các tình huống tương tự để cứu người bệnh”, PGS-BS Phạm Văn Quang băn khoăn.

Xây dựng trung tâm dự trữ thuốc hiếm là trăn trở của các chuyên gia chống độc cũng như ngành y tế. Năm 2023, Bộ Y tế đã có kế hoạch xây dựng 3-6 trung tâm dự trữ thuốc hiếm và thuốc hạn chế nguồn cung, đặt tại Bệnh viện Bạch Mai, Bệnh viện Chợ Rẫy, Bệnh viện Trung ương Huế. Số lượng thuốc dự trữ khoảng 15-20 loại, trong đó có thuốc giải độc đắt đỏ BAT. Một năm sau, trả lời phỏng vấn của phóng viên Báo SGGP, đại diện Cục Quản lý dược vẫn cho rằng, các trung tâm nói trên dự kiến hoàn thành trong năm 2024. Thời điểm đó, Bộ Y tế cũng xây dựng cơ chế bảo đảm thuốc hiếm, thuốc hạn chế nguồn cung, trong đó, đề xuất cơ chế đặc thù về tài chính bố trí, có giải pháp, cơ chế để các cơ sở khám chữa bệnh mua sắm, dự trữ một số thuốc chống độc, ngộ độc, chấp nhận hủy bỏ khi không có bệnh nhân dẫn đến thuốc hết hạn… Thực tế, sau 3 năm, kế hoạch vẫn chỉ là kế hoạch.

Theo TS-BS Lê Quốc Hùng, giải pháp với thuốc hiếm là “dự trữ thông minh”: kho dự trữ thuốc hiếm với sự điều phối quốc gia. Đây không chỉ là một giải pháp chuyên môn, mà còn là một lựa chọn nhân văn, kinh tế và an ninh y tế lâu dài cho cả nước. Ông phân tích, với thuốc hiếm, mua được đã khó, nhưng việc điều phối đúng nơi, đúng lúc, đúng số lượng còn quan trọng hơn. Nếu trông chờ viện trợ của WHO hay các tổ chức quốc tế sẽ có nguy cơ mất thời gian vàng để điều trị. Do đó, điều cần thiết là một cơ chế quốc gia gồm: danh mục thuốc hiếm ưu tiên; trung tâm dự trữ theo vùng; đầu mối chuyên môn như các bệnh viện tuyến cuối/đơn vị chống độc; quy trình xin cấp - vận chuyển - bàn giao trong vài giờ; và cơ chế tài chính để xử lý cả vấn đề hao hụt, hết hạn, bảo hiểm, chi trả. Khi đó, các bác sĩ có thể cứu người, còn bệnh viện tránh được nỗi lo mỗi nơi tự mua lẻ tẻ rồi để hết hạn, lãng phí thuốc.