* Phóng viên: Thưa Thứ trưởng, trước diễn biến thiên tai ngày càng cực đoan hiện nay, tư duy phòng, chống thiên tai cần thay đổi như thế nào?
* Thứ trưởng NGUYỄN HOÀNG HIỆP: Hiện nay, thiên tai diễn biến ngày càng cực đoan và thực sự có rất nhiều đợt thiên tai đã vượt ngoài dự báo. Năm 2025, thiên tai gây ra những mất mát rất lớn cho đất nước với 484 người chết, mất tích và thiệt hại kinh tế hơn 104.000 tỷ đồng. Trong năm 2025 có 21 cơn bão và áp thấp nhiệt đới, cao nhất từ trước đến nay, cùng nhiều trận lũ lớn vượt mức lịch sử trên các hệ thống sông lớn.
Theo cơ quan khí tượng - thủy văn dự báo thì từ tháng 6 đến cuối năm và sang đầu năm 2027, dưới tác động của El Nino, thiên tai có thể khắc nghiệt với nguy cơ nắng nóng kéo dài, thiếu nguồn nước do hạn hán; bên cạnh đó vẫn có mưa bão lũ cực đoan.
Trước thực tế đó, chúng ta không thể chỉ tìm cách ứng phó thiên tai mà phải chuyển sang chủ động quản lý rủi ro và sống an toàn với thiên tai. Bộ NN-MT vừa phát động Tuần lễ Quốc gia về phòng chống thiên tai năm 2026. Thông điệp năm nay là “cộng đồng chung tay phòng chống thiên tai”. Chúng tôi muốn gửi gắm đến toàn xã hội rằng, người dân phải là trung tâm của các hoạt động phòng ngừa, ứng phó và khắc phục hậu quả thiên tai.
* Theo ông, cần tập trung vào những giải pháp nào để nâng cao khả năng chống chịu của cộng đồng trước thiên tai?
* Trước diễn biến thiên tai ngày càng cực đoan hiện nay, vai trò của cộng đồng càng trở nên quan trọng. Khi mỗi người dân có ý thức, cùng chung tay hành động sẽ hình thành một cộng đồng vững mạnh. Nhiều hoạt động phòng ngừa, ứng phó chỉ có thể đạt hiệu quả khi có sự tham gia của cộng đồng. Bên cạnh đó phải phát triển sinh kế thích ứng với biến đổi khí hậu để giảm thiểu rủi ro cho người dân. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong dự báo, cảnh báo sớm thiên tai nhằm nâng cao hiệu quả phòng ngừa và ứng phó.
* Thực tế lâu nay nhiều địa phương, bộ ngành khi quy hoạch hạ tầng kinh tế - xã hội, xây dựng, giao thông chưa chú trọng yêu cầu phòng chống thiên tai. Bộ NN-MT có ý kiến gì về vấn đề này?
* Trong thời gian tới, chúng tôi sẽ tiếp tục tham mưu để Chính phủ chỉ đạo các bộ, ngành và địa phương triển khai một số nhiệm vụ trọng tâm. Trước hết, trong quá trình lập quy hoạch địa phương, quy hoạch vùng và quy hoạch quốc gia, yếu tố thiên tai phải được xem là một trong những cơ sở đầu vào quan trọng.
Các quy hoạch, công trình phát triển phải theo hướng thuận thiên, bảo đảm tính bền vững, hạn chế rủi ro và không hối tiếc. Ngay cả quy hoạch quốc gia trong thời gian tới cũng phải điều chỉnh để phù hợp với bối cảnh thiên tai ngày càng cực đoan.
Nhiều tiêu chuẩn, quy chuẩn hiện nay cần được rà soát, điều chỉnh để phù hợp với các mức độ cực đoan mới của thiên tai. Thậm chí nhiều tiêu chuẩn, quy chuẩn phải nâng lên. Chúng tôi cũng sẽ tập trung nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo vì đây là khâu rất quan trọng, nhiều trường hợp mang tính quyết định đối với công tác phòng ngừa và ứng phó.
Một nhiệm vụ khác là tăng cường đầu tư hạ tầng chống chịu thiên tai. Đối với những khu vực thường xuyên xảy ra sạt lở, lũ quét, lũ ống cần thực hiện di dời dân cư đến nơi an toàn, đồng thời phải có địa điểm để người dân biết nơi nào an toàn khi xảy ra mưa lũ. Với những khu vực thường xuyên bị chia cắt, cần đầu tư hạ tầng đủ khả năng chống chịu nhằm hạn chế thấp nhất tình trạng cô lập khi thiên tai xảy ra.
* Theo ông, nghiên cứu khoa học cơ bản về thiên tai hiện nay còn những hạn chế gì và khoa học - công nghệ cần đóng vai trò như thế nào trong công tác phòng chống thiên tai trong thời gian tới?
* Hiện nay, nghiên cứu cơ bản về thiên tai ở Việt Nam vẫn còn hạn chế, trong khi đây là nền tảng rất quan trọng để xây dựng các công cụ phục vụ quy hoạch, hoạch định chính sách cũng như đề ra các giải pháp ứng phó hiệu quả. Vì vậy, cần tăng cường đầu tư cho nghiên cứu khoa học phục vụ công tác phòng, chống thiên tai.
Công tác nghiên cứu khoa học trong lĩnh vực thủy lợi, đê điều và phòng chống thiên tai phải chuyển mạnh từ hình thức sang phục vụ thực tiễn, giải quyết những vấn đề đặt ra trong công tác quản lý, điều hành. Chúng ta cần tập trung vào các điểm nghẽn như nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo thiên tai, xây dựng cơ sở dữ liệu đồng bộ và đẩy mạnh chuyển đổi số để phục vụ chỉ đạo, điều hành hiệu quả hơn trong thời gian tới.
