Các ý kiến hiến kế lời giải cho những điểm nghẽn, biến thể chế mới và nhân tài thành nguồn lực phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
Phó Thủ tướng NGUYỄN CHÍ DŨNG: Đầu tư nhân lực, dữ liệu và năng lực tính toán
Trong giai đoạn 2026-2030, trí tuệ nhân tạo (AI) được dự báo sẽ tạo hơn 170 triệu việc làm mới và đóng góp khoảng 5.000 tỷ USD vào nền kinh tế thế giới, tương đương khoảng 13%-14% tổng giá trị GDP tăng thêm của cả giai đoạn. Bối cảnh đó sẽ khiến các quốc gia cạnh tranh ngày càng khốc liệt về nguồn lực cho phát triển khoa học - công nghệ (KH-CN), đặc biệt là về nhân lực, dữ liệu và năng lực tính toán. Việt Nam không nằm ngoài tiến trình này.
Tổng Bí thư Tô Lâm đã khẳng định, phải coi KH-CN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là “chìa khóa vàng”, là yếu tố sống còn để vượt qua bẫy thu nhập trung bình và hướng tới mục tiêu trở thành nước phát triển vào năm 2045. Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng cũng xác định KH-CN và đổi mới sáng tạo là “đột phá quan trọng hàng đầu”, là “động lực chính” cho giai đoạn phát triển mới, là yếu tố nền tảng quan trọng để xác lập lại mô hình tăng trưởng.
Ngân hàng thế giới (WB) đã công bố báo cáo cập nhật về nguồn nhân lực bán dẫn tại Việt Nam, trong đó tham vấn nhiều giải pháp thiết thực để phát triển hệ sinh thái đào tạo bán dẫn Việt Nam theo hướng toàn diện. Các đối tác Nhật Bản do Viện Nghiên cứu Mitsubishi dẫn đầu đã cam kết hợp tác ươm tạo khởi nghiệp và phát triển nguồn nhân lực công nghệ tại Việt Nam… Để từng bước giúp Việt Nam hiện thực hóa khát vọng trở thành một trung tâm KH-CN và đổi mới sáng tạo hàng đầu của khu vực và thế giới, một trong những giải pháp quan trọng là các bộ, ngành, địa phương tập trung tháo gỡ những điểm nghẽn về thể chế, hạ tầng và nguồn nhân lực.
Bộ trưởng Bộ KH-CN NGUYỄN MẠNH HÙNG:Tri thức, kỹ năng và nhân tài sẽ là trung tâm
Đảng, Nhà nước đã xác định phải đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, cơ cấu lại nền kinh tế, xác lập mô hình tăng trưởng mới lấy KH-CN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chính. Một trong những giải pháp quan trọng để thực hiện nhiệm vụ này, đưa đất nước phát triển nhanh, bền vững trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, là phát triển nhân lực chất lượng cao và nhân tài số. Giai đoạn này, tri thức, kỹ năng và nhân tài sẽ là trung tâm.
Chúng ta sẽ xây dựng hệ sinh thái nghiên cứu phát triển với hạt nhân là liên kết “ba nhà”: Nhà nước, viện trường và doanh nghiệp. Thực hiện việc Nhà nước đặt hàng công nghệ chiến lược (11 nhóm công nghệ chiến lược đã công bố), đặt hàng các sản phẩm chiến lược rồi giao cho doanh nghiệp làm tổng thầu, viện trường tham gia nghiên cứu. Với định hướng là: chúng ta chuyển nghiên cứu cơ bản về các trường đại học, chuyển nghiên cứu công nghệ về các doanh nghiệp; chuyển từ nghiên cứu dàn trải sang tập trung vào các công nghệ chiến lược và công nghệ lõi; từ chuyển đổi số sang chuyển đổi AI.
Để trở thành nước phát triển có thu nhập cao, Việt Nam phải dựa vào KH-CN, chưa có quốc gia nào vượt qua bẫy thu nhập trung bình mà không chuyển sang tăng trưởng dựa vào KH-CN.
Bộ trưởng Bộ GD-ĐT NGUYỄN KIM SƠN: Đồng bộ các giải pháp nâng cao chất lượng đào tạo
Giáo dục đại học Việt Nam đã có những bước phát triển, nhiều trường đại học đã có mặt trong các nhóm xếp hạng có uy tín trên thế giới. Chúng ta có nhiều chương trình đào tạo mới, lĩnh vực mới, đặc biệt về công nghệ kỹ thuật. Hiện nay, tỷ lệ sinh viên theo học các lĩnh vực về công nghệ kỹ thuật, những ngành mới đã đạt trên 30%.
Các cường quốc công nghệ đều đã ban hành chiến lược mới về phát triển giáo dục, KH-CN và nhân tài. Trong các cuộc làm việc gần đây về giáo dục và đào tạo, Tổng Bí thư Tô Lâm đều nhấn mạnh đột phá phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và đội ngũ nhân tài là yêu cầu cấp bách để nâng cao năng suất lao động, phát triển kinh tế tri thức, bảo đảm chủ quyền công nghệ và tham gia vào các chuỗi giá trị toàn cầu, thực hiện những chủ trương lớn trong các nghị quyết gần đây của Bộ Chính trị.
Bộ đã chỉ đạo các cơ sở giáo dục đại học triển khai thực hiện các đề án đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt trong năm 2025, nhất là các đề án về đào tạo nguồn nhân lực phục vụ công nghệ cao, chip bán dẫn, đường sắt tốc độ cao, điện hạt nhân… Ít nhất đã có 13 trường đại học chủ động xây dựng chương trình, chuẩn bị đội ngũ đảm nhiệm công việc triển khai đào tạo về ngành công nghệ mũi nhọn, nhằm phục vụ sự phát triển của đất nước trong giai đoạn tới. Bộ GD-ĐT sẽ tiếp tục triển khai đồng bộ các giải pháp nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao gắn với nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo.
Chuyên gia kinh tế của Ngân hàng Thế giới TRẦN THỊ ÁNH NGUYỆT: Ưu tiên đầu tư cho giáo dục sau đại học
Hiện chỉ có một phần ba số giảng viên đại học của Việt Nam có bằng tiến sĩ, thấp hơn nhiều so với tỷ lệ 100% ở các trường hàng đầu của châu Á. Vì vậy, cần ưu tiên hàng đầu, quan trọng nhất là đầu tư vào giáo dục sau đại học và tăng số lượng giảng viên có bằng tiến sĩ, tham gia nghiên cứu. Do đó, cần một chương trình học bổng cấp quốc gia có thể cung cấp học bổng, sinh hoạt phí hoặc miễn giảm học phí cho sinh viên bậc đại học trở lên, đặc biệt là sau đại học trong các lĩnh vực trọng yếu. Mức hỗ trợ và ưu đãi của các chương trình học bổng thạc sĩ, tiến sĩ trong các ngành trọng điểm cần đủ để bù đắp một phần chi phí cơ hội khoảng 18.000USD trong 2 năm học.
Đối với nguồn hỗ trợ đến từ ngân sách nhà nước, chương trình hay quỹ học bổng cấp quốc gia có thể tham khảo mô hình Brain Korea 21 (BK21) của Hàn Quốc hoặc chương trình học bổng của vùng lãnh thổ Đài Loan, những sáng kiến này đã góp phần giúp họ xây dựng đội ngũ nhân lực nghiên cứu và phát triển (R&D). Chương trình sẽ tài trợ cho học viên thạc sĩ, tiến sĩ toàn thời gian và các dự án nghiên cứu liên kết doanh nghiệp trong các lĩnh vực công nghệ trọng yếu như vi mạch bán dẫn, AI, công nghệ sinh học, kèm theo các thỏa thuận ràng buộc rõ ràng, yêu cầu học viên trở về phục vụ đất nước. Học viên và nhà nghiên cứu trẻ sẽ được hưởng trợ cấp, hướng dẫn, và được thực tập tại các phòng thí nghiệm quốc tế, để đảm bảo có kinh nghiệm R&D thực tiễn. Mục tiêu là đến năm 2030, Việt Nam ít nhất tăng gấp đôi hoặc gấp ba số lượng thạc sĩ, tiến sĩ tốt nghiệp hàng năm.
