Điều chỉnh chính sách
Tại Hội nghị thượng đỉnh về năng lượng hạt nhân quốc tế tổ chức gần đây ở Paris (Pháp), Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC) Ursula von der Leyen thừa nhận việc châu Âu không chú trọng phát triển điện hạt nhân trong nhiều thập niên qua là một sai lầm chiến lược.
Theo bà Ursula von der Leyen, Liên minh châu Âu (EU) đã xây dựng chiến lược phát triển và triển khai các lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR), với kỳ vọng các dự án đầu tiên sẽ đi vào vận hành từ đầu những năm 2030. Tuyên bố này phản ánh sự chuyển hướng rõ nét trong chính sách năng lượng của châu Âu.
Quá trình “tan băng” của điện hạt nhân được thể hiện qua hàng loạt động thái chính sách trong những năm gần đây. Năm 2022, EU đưa một số hoạt động điện hạt nhân đủ điều kiện vào khung phân loại tài chính bền vững, tạo cơ sở để các dự án tiếp cận nguồn vốn xanh.
Đến năm 2024, Liên minh công nghiệp châu Âu về SMR được thành lập nhằm thúc đẩy phát triển công nghệ lò phản ứng mô-đun nhỏ. Năm 2025, EU công bố dự thảo lần thứ 8 của Chương trình kiểu mẫu năng lượng hạt nhân (PINC), lần cập nhật đầu tiên kể từ năm 2017.
Theo dự báo trong chương trình này, đến năm 2050, EU sẽ cần khoảng 241 tỷ EUR để kéo dài tuổi thọ các lò phản ứng hiện hữu và xây dựng các dự án điện hạt nhân quy mô lớn mới. Tháng 3 năm nay, chiến lược SMR chính thức được ban hành với mục tiêu đơn giản hóa quy định giám sát, huy động đầu tư và tăng cường phối hợp giữa các quốc gia thành viên.
Ở cấp độ quốc gia, bức tranh điện hạt nhân của châu Âu vẫn tồn tại sự khác biệt. Áo vẫn phản đối điện hạt nhân, còn Đức hoàn tất việc đóng cửa ba nhà máy điện hạt nhân cuối cùng vào năm 2023 sau khi gia hạn vì cuộc khủng hoảng năng lượng năm 2022, đồng thời chuyển trọng tâm sang các công nghệ như phản ứng tổng hợp hạt nhân…
Tuy nhiên, xu hướng điều chỉnh chính sách cũng đang xuất hiện ở một số quốc gia từng có lập trường cứng rắn. Thụy Sĩ đề xuất sửa đổi Luật năng lượng hạt nhân nhằm bãi bỏ lệnh cấm cấp phép xây dựng các nhà máy điện hạt nhân mới. Italy đưa điện hạt nhân vào Kế hoạch kết hợp năng lượng và khí hậu quốc gia năm 2024…
Trong khi đó, một nhóm quốc gia vẫn kiên trì theo đuổi điện hạt nhân và đang tiếp tục mở rộng đầu tư như Pháp. Sau khi rời khỏi EU, Anh tiếp tục thúc đẩy các dự án như nhà máy điện hạt nhân Sizewell C, đồng thời coi SMR là giải pháp quan trọng để khôi phục ngành công nghiệp hạt nhân và tái cơ cấu sản xuất…
... và những thách thức
Sự trở lại của điện hạt nhân tại châu Âu xuất phát từ nhu cầu bảo đảm an ninh năng lượng, giảm phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài và hạn chế tác động của giá năng lượng biến động. Với ưu thế cung cấp điện ổn định, phát thải carbon thấp, điện hạt nhân còn hỗ trợ EU thực hiện mục tiêu giảm 90% lượng khí thải vào năm 2040 và trung hòa carbon vào năm 2050. Nhu cầu điện tăng nhanh do sự phát triển của trí tuệ nhân tạo và các trung tâm dữ liệu càng làm vai trò của năng lượng này trở nên cấp thiết.
Dù vậy, triển vọng phục hồi của điện hạt nhân tại châu Âu vẫn đối mặt nhiều thách thức. Đầu tiên là chi phí đầu tư lớn cùng thời gian xây dựng kéo dài. Nhiều dự án bị đội vốn và chậm tiến độ, như tổ máy số 3 của nhà máy điện hạt nhân Flamanville (Pháp), có chi phí tăng từ 3,3 tỷ EUR lên hơn 10 tỷ EUR và chậm khoảng 12 năm so với kế hoạch.
Dự án Hinkley Point C của Anh cũng nhiều lần điều chỉnh tổng mức đầu tư và lùi thời điểm vận hành. Một thách thức khác là chuỗi cung ứng của ngành hạt nhân châu Âu chưa đủ vững, khi nhiều thiết bị và linh kiện quan trọng vẫn phụ thuộc vào nguồn bên ngoài. Một số nước cũng thiếu nhân lực chất lượng cao và hạ tầng lưới điện đồng bộ.
Bên cạnh đó, các dự án kéo dài qua nhiều nhiệm kỳ nên dễ bị tác động bởi thay đổi chính trị và chính sách. Dù mức độ ủng hộ điện hạt nhân đã tăng sau khủng hoảng năng lượng, quan điểm giữa các quốc gia và nhóm dân cư vẫn còn khác biệt.
Việc xử lý chất thải phóng xạ và nhiên liệu đã qua sử dụng cũng là thách thức lớn. Theo EC, nhiều nước thành viên vẫn thiếu chính sách dài hạn, mục tiêu cụ thể, nguồn vốn và cơ chế đánh giá chi phí, đòi hỏi tiếp tục hoàn thiện thể chế và tăng đầu tư trong thời gian tới. Việc giảm phụ thuộc vào nguồn năng lượng ngoài khu vực và mở rộng điện hạt nhân có thể làm gia tăng sức ép từ các bên liên quan.
Cho dù còn nhiều khó khăn, Chủ tịch EC Ursula von der Leyen Châu Âu khẳng định, bên cạnh việc tiếp tục nhấn mạnh vấn đề an toàn hạt nhân, EU đang mở rộng vấn đề năng lượng hạt nhân sang các phương diện như tài chính, chuỗi cung ứng, năng lực công nghiệp, triển khai dự án kiểu mẫu và đổi mới công nghệ.
MINH CHÂU tổng hợp
