Trao đổi với phóng viên Báo SGGP, nhân dịp Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam (21-4) năm nay, ông Nguyễn Nguyên, Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành (Bộ VH-TT-DL) cho rằng, cần nhìn nhận thận trọng, không phải người Việt đọc ít đi, mà là cách đọc đang thay đổi, kéo theo những vấn đề mới của ngành xuất bản.
Số lượng xuất bản không phản ánh thói quen đọc
Phóng viên: Trong bối cảnh TikTok, Reels hay YouTube Shorts chiếm phần lớn thời gian giải trí, phải chăng văn hóa đọc đang dần mai một. Ông đánh giá thế nào?
Cục trưởng NGUYỄN NGUYÊN: Cần rất thận trọng khi nói văn hóa đọc mai một. Khái niệm này chỉ nên dùng khi có bằng chứng rõ ràng về sự suy giảm mang tính hệ thống và có nguyên nhân cụ thể. Thực tế, sự xuất hiện của các nền tảng nội dung ngắn chủ yếu làm thay đổi cách con người tiếp cận thông tin, chứ không đồng nghĩa với việc văn hóa đọc mất đi.
Sách là một sản phẩm văn hóa, nên chắc chắn chịu tác động từ các loại hình nội dung mới. Tuy nhiên, tác động đó mang tính cạnh tranh và bổ sung, không phải triệt tiêu. Trong khoảng 5-6 năm gần đây, các chỉ số của ngành xuất bản như doanh thu, quy mô thị trường, số lượng đơn vị tham gia đều có xu hướng tăng. Những con số này khó có thể tăng nếu nhu cầu đọc thực sự suy giảm. Tuy vậy, không thể phủ nhận thói quen đọc đang có sự phân hóa. Một số nhóm đối tượng, đặc biệt là học sinh, sinh viên, những người lẽ ra phải đọc nhiều, lại có dấu hiệu giảm thời gian dành cho việc đọc.
Nguyên nhân không chỉ đến từ áp lực học tập mà còn do sự cạnh tranh mạnh mẽ của các nền tảng nội dung nhanh, ngắn, dễ tiếp cận. Ở chiều ngược lại, nhiều nhóm độc giả trưởng thành, người đi làm, những người có nhu cầu phát triển bản thân vẫn duy trì và thậm chí gia tăng thói quen đọc. Vì vậy, bức tranh tổng thể không hoàn toàn tiêu cực, mà đang phân hóa rõ rệt giữa các nhóm độc giả.
Có nhận xét cho rằng số sách xuất bản lớn nhưng người Việt đọc ít. Quan điểm của ông về vấn đề này thế nào?
Đang có sự nhầm lẫn giữa 2 khái niệm hoàn toàn khác nhau về sản xuất sách và mức độ đọc sách. Số lượng sách xuất bản là chỉ số vật chất, có thể đo đếm qua số đầu sách, số bản in. Nhưng 1 cuốn sách có thể được nhiều người cùng đọc, lưu chuyển qua thư viện, mượn hoặc chia sẻ. Vì vậy, không thể lấy số lượng xuất bản để suy ra mức độ đọc.
Thực tế quốc tế cho thấy, nhiều quốc gia có sản lượng xuất bản bình quân đầu người không cao, nhưng vẫn được coi là xã hội đọc nhờ hệ thống thư viện hiệu quả và thói quen đọc bền vững. Ngược lại, có nơi xuất bản nhiều nhưng chưa chắc mức độ đọc tương xứng.
Ở Việt Nam, đến nay chưa có số liệu thật sự chính xác, đáng tin cậy về số lượng sách đọc trên đầu người. Các khảo sát trước đây còn hạn chế về phương pháp và quy mô, trong khi những khảo sát quy mô lớn lại chưa đảm bảo tính đại diện. Để có được con số đáng tin cậy, cần điều tra xã hội học bài bản, chọn mẫu đại diện và phỏng vấn sâu, đòi hỏi nguồn lực rất lớn. Vì vậy, nói rằng người Việt “đọc ít” dựa trên các số liệu hiện có là chưa thật sự thuyết phục.
Sách phải thích ứng trong cuộc cạnh tranh với nội dung số
Sự phát triển của e-book, audiobook… với sự hỗ trợ của công nghệ đang tác động ra sao đến thói quen đọc, đặc biệt là giới trẻ?
Công nghệ không phải đối thủ của sách, mà là “cánh tay nối dài”. Thực tế, nhiều đơn vị đã xây dựng hệ sinh thái từ sách giấy, sách nói đến nền tảng số, bước đầu thu hút được cộng đồng độc giả.
Tuy nhiên, doanh thu từ sách điện tử vẫn chưa tạo ra đột phá rõ rệt. Nhiều đơn vị đang trong giai đoạn thử nghiệm, tìm kiếm mô hình hiệu quả. Rào cản lớn nhất vẫn là hạ tầng, vấn đề bản quyền và thị trường. Điều đó cho thấy chuyển đổi số không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà là bài toán tổng thể của hệ sinh thái, cần sự phối hợp giữa nhà xuất bản, doanh nghiệp công nghệ và hệ thống giáo dục.
Review sách trên mạng xã hội đang phát triển mạnh, vừa giúp lan tỏa nhưng cũng gây lo ngại về tính cảm tính?
Đây là xu hướng không thể đảo ngược và cần nhìn nhận như một phần của hệ sinh thái đọc. Ở mặt tích cực, review giúp sách tiếp cận người đọc nhanh hơn, đặc biệt là giới trẻ. Nhiều cá nhân, nhóm làm nội dung đã đầu tư nghiêm túc, góp phần đưa tri thức từ sách đến gần hơn với đời sống. Tuy nhiên, review vốn là trải nghiệm cá nhân, trong khi môi trường mạng xã hội lại khuếch đại cảm xúc rất nhanh. Một cuốn sách cần thời gian đọc, độ lắng và năng lực tiếp nhận, nhưng nhiều nội dung review hiện nay chưa đáp ứng được những điều kiện đó. Hệ quả là đánh giá dễ mang tính cảm tính, thậm chí dẫn dắt sai lệch. Giải pháp không phải là hạn chế, mà là xây dựng một nền tảng thông tin sách có định hướng, đủ độ tin cậy để làm điểm tham chiếu. Khi có “trục chuẩn” như vậy, các cộng đồng review vẫn có thể phát triển, nhưng trong một hệ sinh thái cân bằng hơn.
Chúng tôi kỳ vọng xây dựng một hệ thống, một nền tảng chung để cung cấp thông tin sách có định hướng, giúp người đọc tiếp cận lành mạnh hơn. Đồng thời, vẫn khuyến khích các cộng đồng review phát triển, nhưng cần được hỗ trợ thông tin chính thống.
Nhiều người cho rằng sách hiện nay nhiều nhưng “nhạt”, thiếu giá trị thực sự, thậm chí có người còn ví một số cuốn sách là “liều thuốc” ru ngủ hữu hiệu?
Đây là thực tế cần thừa nhận. Mỗi năm có khoảng 50.000 đầu sách, khiến người đọc dễ rơi vào trạng thái khó khăn khi lựa chọn những cuốn sách hấp dẫn. Một nguyên nhân là sách vận hành theo cơ chế thị trường. Đã là sản phẩm thì phải chịu quy luật cung - cầu, cạnh tranh và lợi nhuận. Vì vậy, nhiều đơn vị chạy theo đề tài “ăn khách”, dẫn đến tình trạng “nhiều mà nhạt”.
Đặc biệt là sự thiếu hụt các dòng sách chuyên sâu như sách kỹ thuật, sách nghề. Đây là những loại sách rất cần thiết, nhưng khó phát triển do chi phí cao và thị trường hẹp.
Như vậy, có phải ngành xuất bản cần chuyển từ số lượng sang chất lượng?
Chúng ta đang vận hành theo mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, nên phải tôn trọng quy luật thị trường. Vai trò của quản lý là điều tiết, tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh, khuyến khích sản phẩm có giá trị. Cần có sự cân bằng số lượng để duy trì thị trường, chất lượng để giữ độc giả. Đồng thời, phải tạo nhu cầu đọc từ chính xã hội thông qua giáo dục, đào tạo nghề. Ví dụ, nếu một ngành nghề yêu cầu chứng chỉ, yêu cầu đọc tài liệu chuyên môn, thì nhu cầu đọc sẽ tăng lên một cách tự nhiên.
Ngành xuất bản kỳ vọng xây dựng một hệ sinh thái đọc đa nền tảng cho tương lai, song thực tế hiện nay học sinh, sinh viên lại chưa phải là nhóm đọc sách tích cực. Theo ông, đâu là nguyên nhân của nghịch lý này và cần những giải pháp gì để việc đọc trở nên gần gũi, thiết thực hơn với giới trẻ?
Sách ngày càng nhiều, nhưng người trẻ lại khó tìm được cuốn phù hợp. Khi không có “điểm chạm”, họ dễ chuyển sang các nội dung ngắn trên mạng xã hội. Giải pháp không phải là yêu cầu họ đọc nhiều hơn, mà là làm cho việc đọc trở nên dễ tiếp cận và có ích ngay. Khi sách gắn trực tiếp với nhu cầu học tập, nghề nghiệp và đời sống, hứng thú đọc sẽ quay trở lại một cách tự nhiên.
Ông nhiều lần nhấn mạnh sách là “trung tâm” của công nghiệp văn hóa. Điều này được hiểu như thế nào?
Sách cần được đặt ở vị trí trung tâm của các ngành công nghiệp văn hóa. Đây là nền tảng của sáng tạo nội dung. Một cuốn sách có thể trở thành kịch bản phim, chất liệu cho sân khấu, nguồn cảm hứng cho nhiều loại hình nghệ thuật khác. Tuy nhiên, hiện nay chúng ta vẫn thiếu cơ chế kết nối giữa các lĩnh vực này. Nếu không giải được bài toán nội dung, các ngành như điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn cũng khó phát triển bền vững.
